Essay en critiek, Groote figuren

PETER KROPOTKINE 225

Kropotkine is scherpzinnig waarnemer en intellectueel, maar ook voor geen enkel gevaar terugdeinzend opstandeling tegen alle onmenschwaardigheid.

In zijn jeugd, als lid van het Pages-corps, moet hem overal tegengeklonken hebben: Boje Tsara Khrani,... traditioneel gezang van sombere noodlotsslaven, in-wanhoop-geteisterden des levens, die half schreiden onder het smartelijke zingen. Het klonk tusschen kloosters en kerken; over eindelooze sneeuwsteppen naar Siberië en rond praalpaleizen van keizerlijke familiën. Over dien droef-juichenden dreun zou Kropotkine ééns schril-opjagende woorden van den révolté uitgieren. Tegen gedempten massazang van onderworpenen, vangegeeselde lijfeigenen in het vrome Rusland, zou hij ééns zijn op-roerigen wanhoopskreet uitstooten; kreet en klank van den niéuwen Russischen mensch, die het bestaan van misdeelden begeerde te kennen; het leven van moezjieks, van ballingen, eigenhoorigen en sociale slaven.

Kon deze bezadigde denker-vergelijker, deze bezadigde proefnemer-geleerde, huiverig afkeerig van alle mystieke psychologie en geestelijke ingewikkeldheden, van alle sadisme in menschelijke passies,... zoo ontroerd-sarcastisch losbarsten, zoo wrang en hatelijk spotten met perverse moordinstincten van Russische heerschers, met ontaardings-menschen uit eigen hoogen kring en eigen vorstelijken stand?

Leest zijn ״Paroles d'un Révolté", en vooral zijn ״Gedenkschriften" (het innigste en edelste gewetens-boek dat de revolutionair Prins Kropotkine schreef), en ge ervaart hoe hij zich loswrong van zijn naasten, en uit de ״diepste hartediepten", naar Gogol's woord, zich gaf aan zijn idealisme.