Essay en critiek, Groote figuren

224 GP.OOTE FIGUREN

ziende, een geleerde door,schouwer, een voorspeller van historische ontwikkelings-tijdperken en een wetenschappelijk cultuur-perspectivist. Zijn anarchistische gemoedsbewogenheid schijnt soms gistend afscheidsel van geschokte zenuwen door al het afgrijselijke, al het helscli-wreede, dom-wreede, dat hij onder het Eussische lijfeigenschap, in Siberië en in het gevang, de Peter- en Paul-vesting (Eussische Bastille), met eigen oogen gezien heeft.

Kropotkine's weten is gericht op een hartstochtelijk humanisme dat geen remmen en geen ootmoed duldt; eigenlijk iedere bijgeloovigheid en tooverij van Simon-Magus-epigonen en iedere diepere ikheids-ontleding haat. Hij lacht wrang om de West-Europeesche grootspraak over ontdekking der ״Eussische ziel", en van het ״Eussische geestesleven". Zelfs schuwe kruisteekens en heiligenbeelden beziet hij met griezelenden weerzin. Kropotkine's opstandigheid is ongekunsteld, vreeselijk, en ondanks zekere passie, koel. Dan nuchter-kil, dan weer geheel buiten adem van opgewondenheid en zelfverloochening. Welke atavistische oer-sociabiliteit wringt zich in het prinselijk geslacht van dezen man terug naar oorspronkelijke gemeenschaps-instincten van velerlei volkeren en stammen, nog vóór de geboorte der Dnjepr-periode? Hoe ver staat deze aristocratische rebel (terrorist gescholden!) en wonderlijke volksverheerlijker af van de vijftiende- en zestiende-eeuwsehe Heerschers over Susdal en Moskou! Hoe ver van een monsterachtigen Despoot als Iwan IV, Iwan den Verschrikkelijke (half Tartaarsch van oorsprong), van een geweldenaar als Peter de Groote uit het geslacht ÜSTaryskin; of zelfs van een ultra-autocratischen Slavianophiel Paul I, dwaas nabootser van den Sans-Souci-monarch, verachter van alle West-Europeesche invloeden en cultuur!