Essay en critiek, Groote figuren

216 GP.OOTE FIGUREN

drame de Shakespeare et le drame de Balzac, ils ne différent que par leurs moyens d'extériorisation, mais ils obtiennent les mêmes résultats moraux et intellectuels". (p. 233).

Een magisch vermogen bezit deze nachtelijke zwoeger, om de dingen uit het slijk vast te grijpen en óm te toove-ren tot geheimzinnige levensgestalten. Een soort van Schöpfungsgeschichte. Zijn kennis als psycholoog lijkt telepathisch en overprikkeld; is een orgie van intuïtie en wilden weetwellust. Ze is fetichistisch, fatamorganisch en somnambulistisch. Balzac, neo-Swedenborgiaan zonder engelenhemel nochtans, vergroot alles tienvoudig, en als gij hem meent te kunnen betrappen op bluf, dan komt hij voor den dag met een feitenmateriaal, dat hem het recht schenkt de dingen twintigvoudig te vergrooten.

Eeeds jaren her schreef ik: Is er wel ooit een schrijver geweest met meer openlijk en verdekt gouden satanisme, grinnikend, tartend satanisme, dan Balzac? Op zijn manier is Balzac, in zijn ongebreidelde zelfbedwelmings-drift, een duivelsnatuur. Hij heeft in rooden gloed de Mephisto-vleugels uitgeslagen zonder kopje-onder te zijn gegaan in zwarte kunst. Wat voor arrivisme en materialisme wordt aangezien, is in dezen reus vaak de hevigste minachting voor het laag- en kleinmenschelijke. Er is neiging om hem te bezien als een held die de lont ontsteekt, heroïsch en zwaar gezwollen van pathos, terwijl hij tóch precies berekend heeft, hoeveel passen hij doen moet om buiten het bereik der uitbarsting te hollen. Dat is een stuitende dubbelzinnigheid. Balzac's natuur was een mengeling van alles. Geslepenheid, berekenings-zucht en de hoogste en edelste onbaatzuchtigheid, ge vindt ze alle in zijn geweldig wezen, zonder prioriteit. Ook zijn religieuze drang, teruggebracht naar zijn diepste natuur, heeft een zuiver-bovenmenschelijken oorsprong, die het besef en de doordringingskracht zijner meeste