Essay en critiek, Groote figuren

REMY DE GOURMONT, BALZAG EN SAINTE-BEUVE 181

lang, als wij het in zijn werk zélf ontmoeten. Wij scheppen geen eeredienst van het hel vernuft; wij onderzoeken niet de gekliefde ingewanden van een dichter, gelijk Sainte-Beuve, om het wezen eener lyriek-in-barenswee te bepalen. En toch verklaren wij, nog wel met een zijner grootste bewonderaars (Karei Hillebrand): hoe weinig aristocratische natuur was Sainte-Beuve, hoe weinig gentleman. Ervaren wij dit afgescheiden van het werk, door honderd wisselende inzichten, door honderd wisselende beoordeelingen, vonnissen van menschehjke daden en daadjes, die telkens door een ander brandpunt van ceremonieele levensbeschouwing heengloeien? Neen, zijn arbeid zélf openbaart het ons.

Ik wees er al op, Taine nam in zijn, ten deele prachtige Balzac-studie een soortgelijk standpunt in als Sainte-Beuve, wanneer hij schrijft:

״Les oeuvres d'esprit n'ont pas 1'esprit seul pour père. L'homme entier contribue a les produire; son caractère, son education et sa vie, son passé et son présent, ses passions et ses facultés, ses vertus et ses vices, toutes les parties de son ame et de son action laissent leur trace dans ce qu'il pense et dans ce qu'il écrit. Pour comprendre et juger Balzac, il faut connaltre son humeur et sa vie", (p. 51, „Ëouveaux essais de critique et d'histoire").

Maar Hippolyte Taine, als historicus veel dieper dan als wijsgeer¹), haalde de kennis van Balzac's leven innerlijk vóór alles uit auteur's arbeid, uit diens dagboek en correspondenties, gelijk blijkt uit Taine's studies. Nooit gebruikte hij de lasterende anecdoten (kom azijn), de kletserige profanatie van konkelaars, kwaadspekers, afzichtelijk-jaloersche collega's of vijanden. Taine, als man van de milieu-theorie, moest wel zijn eigen anthro-

¹ J Er zijn critici die juist Taine als historicus geen gezag toekennen. F. Jean-Desthieux in zijn studie over Taine antwoordt: ,.On a bien insinué, et même afi'irmé qu'il n'était nullement un historiën; en réalité, il n'a vécu que par 1'histoire", pag. 28.