Essay en critiek, Groote figuren

REMY DE GOURMONT, BALZAG EN SAINTE-BEUVE 143

kruiswijs naar vier richtingen zijn loodsvlag: Balzac, zonder almamater, weter op eigen houtje, is ongevoelig voor poëzie, harmonie, voor schoonheid, en bovenal gesloten voor de romantische gedachte. Ach, ach, zoo een armelijk-bloeiend woestijnplantje van de provincie als Balzac ook was! Zoo een opslokker van salonmensch-jes! Ach, hoe ordinair gezien bij een man van zooveel adellijk instinct, Eemy!

Neen, dat is geen critiek-kern, maar maximale kallerij van een wankelen subjectivist. Balzac was ״uiteindelijk" één brok romantiek, zoo goed als één brok brandende realiteit, die overal electrische vonken uitspatte. Zijn ficties stijgen nu en dan tot de hoogte der groote tragedie. Balzac's „pliantasmagorie" stoot den schepper van „La Oomedie Humaine" ook vér boven Zola uit; Zola, die Balzac in zekere opzichten zoo grof om zijn imaginatie miskende¹), en hem in anderen zin onbegrensd bewonderde, overal waar hij in zijn scheppingen „le sens du réel" vertoont.

Balzac's critiek, — kreunt Gourmont onhebbelijk, — bezit geen andere dan reactionaire waarde. Balzac verlangde niets te begrijpen dan zichzelf en zijn belangen, zucht De Gourmont; Balzac is een geloovige die zich een wijsgeer waant. Idiote huisbazen-philo-sophie! Alsof een geloovige geen wijsgeer zou kunnen zijn. En Gourmont zelf is misschien een wijsgeer, die zich een geloovige waant, ondanks zijn vrij-geesterij en

¹ ) Zola over Balzac: „En un mot, !'imagination de Balzac, cette imagination déréglée qui se jetait dans toutes les exagérations et qui voulait créer le monde k nouveau, sur des plans extraordinaires, cette imagination m'irrite plus qu'elle ne m'attire. Si le romancier n'avait eu qu'elle, il ne serait aujourd'hui qu'un cas pathologique et qu'une curiosité dans notre littérature". (,,Le roman ex-périmental", p. 212).

Vautrin, als psychisch-reëele schepping niét erkennen, is een vonnis over eigen geest en dramatisch gevoel. Juist hierin blijkt Zola zooveel kleiner als kunstenaar en createur, dan Balzac.