Studiën, eerste bundel

240

■waar de bewondering voor zekere schilderijen een ' zelfden graad van verrukking krijgt, niet laten uitkomen nu, waarom twee menschen voor een werk even groote vereering kunnen hebben, en waarom toch de motieven en voelingen, waarop die vereering berust, geheel verschillend kunnen zijn.

Wat ik wil zeggen, is, dat Van Deyssel met enorme ontroering telkens en telkens blijkt de kunst van Rembrandt te hebben doorvoeld. Soms een vermetele liefde-woede, soms een zangerige adoratie. Soms even een indringing, ets-scherp, soms een overgave als een gebed.

Zie hoe Van Deyssel ons den Saskia-minnaar verklaart, daar éven, wèl hypothetisch, maar toch, naar menschelijk voelen, allerdiepst-innig Rembrandt's intiemste liefde-verrukkingen biecht! Zie, hoe hij ons Rembrandt vooral laat voelen als den ״goddelijk-bezetene," vooral als dramatisch levensvoeler. Want als dramaturg is ook mij Rembrandt het grootst.

Er is zooveel gespeecht op Rembrandt, met vurige kunst en kunst-vuur, met zwier en zwelling; men heeft zich zoo uitgepompt in lof, dat zoo langzamerhand Rembrandt-vereering een ranziigen bijsmaak als reclamemiddel voor eigen gevoelerigheid gekregen heeft. Men heeft 't gebral zien verkeeren in bravoure, en de bravoure in den dwazen zich-zelf komisch-toeta-kelenden verhevenheidsschijn. Men kan nu bijna niet meer spreken van dezen licht ■dramaturg en mysticus. Men durft nauw meer zeggen, hoe geweldig deze menschelijke titan zijn zware donk're hand tegen het leven en de smart heeft opgeheven, en over de duistere muren van zijn sombere levenservaringen het brandende, zingende goud van zijn toon-wonderen uitstortte. Men durft nauw meer zeggen hoe deze burgerman, de synthese van het middeneeuwsch ziels