Studiën, eerste bundel

153

voorstelling en verbeelding, dat hij telkens in angst zich afvraagt: is dat wel zoo?

Men zie Flaubert's zelf-martelingen bij zijn voorstudie van zijn Salammbö, en voor immer begrijpt men het wezens-verschil der werk-elementen van den historischen en van den modernen romanschrijver, al is daar nooit een zuiver aesthetisch-critische ontleding van gegeven. Juist wijl de historische romanschrijver nooit een concreet realiteits-beeld van zijn wereld kan te zien krijgen en alles moet worden overgelaten aan de scheppende fantasie, die toch telkens gebonden blijft aan en in vlucht belemmerd dóór de bestaande documenten, ontstaat er een vooral psychisch zeer merkwaardige wisselwerking tusschen herinnering van het gelezene en na-schepping van het in eigen verbeelding visioenair opgeroepene! Hij moet van menschen schrijven, die hij nooit levend gehoord, van dingen, die hij nooit levend gezien heeft. Uit het gelezene begint pas zijn realiteit, die, hoe ook, al dadelijk wordt een voorgestelde, en niet, als bij den modernen romanschrijver, een uit levende gebeurtenissen geziene realiteit. Vooral de tijdssfeer is weg, opgelost in gevolgde eeuwkringen. Soms kan hij van sculptuur of schilderkunst een meer dadelijke realiteit ontwaren. Maar ook deze realiteit is beperkt tot de subjectiviteit van den kunstenaar die ze lang geleden schiep. Hij moet, telkens opnieuw, doordringen als schrijver in een natuur-leven dat hem gansch en al vreemd is, in toestanden, energieën, volkspsychologie, en sentimenten en aandoeningen, welke hij niet kan toetsen aan ons modern voelen en denken. En juist wijl de concretie ontbreekt, moét hij bij iederen stap door het duister der tijden heen, gluren naar het schrale licht, dat uit de studie-bronnen opstraalt. Als hü een ziel uit dien tijd wil doen mijmeren, dan mag