Studiën, eerste bundel

152

matische tendens. Avonturen uitgewerkt door geesten van zekeren scheppenden rang. En zelfs de geschiedkundige boeken beschrijven en trachten door te dringen in het diepste wezen der volkeren-instincten en massa-hartstochten, in den diepsten drang hunner innerlijke gedachten-actie. Om daar bovenuitte komen, en niet bloot na te volgen of slap te compileeren, moet de intuïtie losschieten. Zij moet uit al die bekende beschouwingen, studies en nagespeurde vergelijkingen, bepaalde feiten en groepen van feiten in het licht van een levende realiteit heffen, wil dat historische tijdperk en die menschenmassa voor onze oogen plastische werkelijkheid worden. Hier komt het groote en tegelijk kenmerkende verschil uit, in den arbeid van den historischen en den modernen romanschrijver. De moderne romanschrijver doorleeft de realiteit met ziel, temperament, door waarneming en studie, maar neemt toch altijd in zich óp de realiteit, die hij-zelf-ziet; die, in kleur en gloed ademt en leeft voor zijn oogen, waarin de tragiek en de humor, als bepaalde manifestaties van bestaans-botsingen hem inspireeren tot satyre- of emotie-uitzegging. De dingen leven zich dus voor zijn begeerig ziende oogen uit! Bij de ómschepping van dit geziene tot kunst, laat hij wel dikwijls alleen zijn verbeelding en intuïtie het groote, stille werk bouwen, maar toch altijd is er een organisch verband tusschen zijn schepping en de doorleefde werkelijkheid, hoe zijn compositie-zin ook de stof naar eigen drang reconstrueert en dooreenwerkt. De historische romanschrijver mist zulk een concreet doorleefde realiteit. Die heeft telkens en telkens weer zich te verdiepen in de feiten en documenten zonder reëel lichaam; die heeft bijzondere verstandswerkingen te ondergaan, en in zijn voorstudie zijn brein zoo te bedrapeeren met gedachten, niet ontsproten uit eigen