De Lafaard

128

nu, als door een elastische ontspanning, veerde, na Joffre’s bevel, het Fransche leger terug, iedere Fransche man voelend, dat elke stap voorwaarts beteekende: een halven meter Franschen grond heroverd.

De Duitschers, terugtrekkend, waren verrast door een leger, dat hun opeens in den rug aanviel en vóór zij er zichzelve van bewust waren, werd het zoeken van de verloren verbindingen een terugtocht, meer: een aftocht, meest: het verschrikkelijke, het ongedachte, het niet te voren te berekende ... een vlucht.

Het Duitsche leger vluchtte, het vluchtte Frankrijk uit, maar nu, met vermoeide leden, met verloren spankracht, zonder Schibboleth.

Raoul Descombes was onder de voorsten, die Frankrijk heroverden. Hij zag bij de krommingen van de wegen of van de hoogtepunten, de lange slang van het oprukkende Fransche leger. Hij wist, wat daar vóór hen gebeurde, hij wist, dat de kans gekeerd was en hij voelde, dat er nu slechts volharding in de eens gevolgde taktiek noodig zou zijn, om Frankrijk voorgoed tot een vrij en bevrijd land te maken. Joffre verviel niet in de fout van de Duitschers, hij verstoorde het rhythme van den tijd niet en hij kende die groote deugd: matig te zijn in voorspoed.

De wensch van het Fransche leger was, de Duitschers na te stormen, ze over de Fransche grens te jagen en Duitschland in te snellen, op naar Berlijn, de Russen te gemoet, een wedloop te houden met de Russen, wie het eerst de Brandenburgsche Poort in het gezicht zou krijgen.

Het bezadigde, het verzadigde, nuchtere, burgerlijke verstand van Joffre matigde de drift. Hij berekende, Joffre, wat te winnen was door te offeren, zooals hij