Bloemlezing uit zijn werk

overbodig maakte. Deze menschen waren in alle opzichten levens-gereed. Noch hart noch hoofd hoefde meer. Het niet kunnen lezen en schrijven van het Nederlandsch werd evenmin als een storend mankement gevoeld, als het niet kunnen lezen en schrijven van Chineesch. Zij beheerschten het woord en het schrift van de Gods-taal!

Hoe voelen wij nu den terugslag!

Al naarmate het ghetto naar buiten is getreden, is daarmee het ras der uitverkorenen teruggetreden. Het maatschappelijk analfabetisme is zoo goed als weg. Dat is waar. Maar het Joodsche analfabetisme is daarvoor in de plaats gekomen! Dat is nog erger waar. Men kan gerust zeggen, dat, op zijn gunstigst genomen, zestig procent der Joden Joodsche analfabeten zijn. En dat neemt met den dag toe. Zijn onder de tegenwoordige analafbeten nog zeer velen, die het in hun jeugd niet waren, straks komt er een geslacht, dat van kindsbeen af analfabeet is. Als tegenwoordig (ik spreek van Amsterdam) een derde der Joodsche kinderen het ollef-beis ') leert, hebben we het getal niet te krap genomen. Evenmin als we berekenen, dat van dit eene derde geen twee derde het verder brengen dan het ollef-beis. Of met de toename van de maatschappelijke ontwikkeling ten koste van de Joodsche, ook het aanzien des Jodendoms is toegenomen, durft niemand te bevestigen. Het Jodendom verliest meer en meer prestige, al naarmate zijn belijders hun Jodendom verliezen. De tijd is voorbij, dat men tegen den zoon van Israël opkijkt. De Joodsche moraal is teruggedrongen tot den roman en het tooneelwerk. Ze is kijkstuk geworden en heeft slechts waarde als antiek. En die haar nog als artikel van dezen tijd wil uitgeven, wordt uitgelachen! En de luidste lachers zijn de Joden zelf. Maar als er dan op den zoon van het oude volk wordt neergekeken, dan klaagt men steen en been. En de hardste klagers zijn de Joden zelf. Maar de wereld heeft gelijk. Men wil nu eenmaal den Jood zien in den nimbus van het Jodendom! Een Jood zonder Jodendom is een vogel zonder veeren. Het aankijken niet waard, eerder den afkeer! Ja, Hakana's zoon,

¹) Hebreeuwsche alfabet.

82