Het Jonas Daniel Meijerplein

Tussen Tongeleth en Tollens

Omstreeks 1848 was dat niet zo eenvoudig. Naast en boven de door ons genoemde Joodse groeperingen was er een categorie burgers opgestaan, voor wie de emancipatie niet slechts een zaak was van praktische inschakeling binnen de Nederlandse verhoudingen, doch evenzeer een aangelegenheid van intern-Joodse aard. De dualistische opvatting der liberale (politiek-liberale) Joden, geformuleerd in het bekende adagium: „in de Synagoge: Israëlieten; buiten de Synagoge: in de volle zin van het woord medeburgers”, leidde al zeer vroeg tot een volslagen ont-nationaliseren van het oorspronkelijke Jodendom. Tegelijkertijd begon in deze groepering de strijd om het wezen van de Joodse traditie en wat daarvan restte in de levenspraktijk van alledag én in de officiële eredienst. Van het eerste trokken de liberale figuren zich allang weinig meer aan. Maar de eredienst werd de inzet van felle, geprononceerde strijd.

Wij vragen ons vaak af, waarom zovele liberale regenten zich nog zo druk maakten over de voor hen steeds vager wordende resten van een Jodendom, dat meer en meer toch uiterlijke vorm voor hen was geworden. Laten wij de discussie over imponderabiele, Joodse bindingen buiten beschouwing. De strijd was er en zij concentreerde zich rondom de Synagogediensten.

Synagogediensten, Sjoeldiensten, Minjoniem, wie zou het aandurven voor Jood of niet-Jood de gevoelswaarde daarvan te peilen en te tekenen. Zijn wij niet allen groot geworden in critiek op het decorum, dat later ook aan onze Sjoelen op het plein de sfeer ontnam, die wij er zo graag in wilden vinden. Werd voor onze generaties de Sjoel niet opnieuw een Beth Hakeneseth¹) èn een Beth Am²)? En genieten wij niet allen wederom van de wanorde op Simchath Thora en het rumoer op Poeriem? Maar anno 1850 lagen de verhoudingen wel anders. Reeds de 18e eeuw had grote deiningen gekend binnen de muren van de Grote en de Nieuwe Sjoel; rivaliteiten tussen Chazzonem; heftige ruzies tussen vóór- en tegenstanders van zanger en bas. Vooral tegen de laatste bestond bezwaar. Het schijnt, dat deze de gewoonte had zijn hand tegen de onder-

92

¹

^x) Beth Hakeneseth = Synagoge.

²

) Beth Am = volkshuis.