Hoge hoeden, lage standaarden

BATAVIEREN EN BOTERKOEK

[C] GEMIELOET CHASSADIEM

Eindelijk de weg naar omhoog! Want wat ook kan worden beweerd van Neerlands jodendom - op het gebied van de liefdadigheid heeft het gebloeid. Naar alle zijden. Geen tak van misdeelden of ze waren er als de kippen bij, de regenten uit de vorige eeuw. Wat ze deden, hoe ze deden, waarom en hoeveel ze gaven, hoe ze gaven - ze excelleerden en ze wilden het weten.

Er is ons het verhaal bewaard van Simon von Geldern, de oom van Heinrich Heine, de beroemde Chevalier von Geldern, die enkele keren de 18e eeuwse Nederlanden bezocht o.m. om geld bij elkander te schnorren voor Oosteuropese joodse instituten, talmoedscholen. ‘Jesjiewes’, zoals de terminus technicus luidt. Waar de Wet van Mozes werd (wordt) bestudeerd volgens eeuwenoude, beproefde systemen.

‘Holland’ gold als een land met rijke joden - ‘Reich als Pinto von Amsterdam’, aldus een spreekwoord, dat sloeg op Isaac de Pinto, wiens huis aan de St. Anthoniesbreestraat volgens Joseph Shaw, die het in het begin van de 18e eeuw bezocht, een kamer kende ‘paved with duccatoons or crown-pieces, and these enlayed edgewise ...’

Rijke joden dus, portugees én hoogduits. Maar voor jesjiewes waren ze niet te vinden. In deze streken, aldus Heine’s oom, beweerde men al het geld nodig te hebben voor zieke medejoden ‘en ik kon daar niet veel tegen inbrengen’.

Over jesjiewes gesproken. Daarvoor bestond hier al in de 18e eeuw, maar zeker in de 20e geen aandacht. Men was er een beetje vies van. Rabbonem uit het Oosten waren erger dan ‘vreemdelingen’. Als er in later tijd wel eens een alumnus van ‘ons’ Seminarium naar Polen ging omdat hij begreep, dat daar de ‘gedole jisraëel’ ( = de groten van Israël) blijkbaar beter gedijden dan op de geestgronden achter de duinen - en als hij dan terug kwam met vergrote kennis, verbrede horizon, verdiepte jiddisjkat en ‘peies’ (niet-afgeknipte hoeken van het haar) - ja, dan waren zijn kansen om ooit opperrabbijn te worden in ’s-Hertogenbosch, Assen of Leeuwarden er niet beter op geworden. De latere, sympathieke Amsterdamse rabbijn Izak Vredenburg kon er van mee spreken.

Dat de enige reëel bestaande Nederlandse rabbijnenschool (die der

139