Zij lieten hun sporen achter

BEURSBOUWERS EN BAANBREKERS

Niet alleen op de geschiedenis van het wetenschappelijke socialisme in Nederland zouden Joden hun stempel drukken. Nadat deze families Amsterdam reeds lang hadden verlaten, kwamen andere Joodse bankiers naar Nederland. Wij denken aan Lippmann, Rosenthal (wiens boekerij, de Rosenthaliana, geheel binnen dit kader past), Fuld, Mendel, A. C. Wertheim en anderen. In de activiteiten van hen allen klinkt dit utopistische door, wel het sterkst in A.C. (de Alexander Collette van Willem Paap), die men de laatste der Saint-Simonisten zou kunnen noemen. Hun veelsoortige bedrijvigheden zouden voor de ontwikkeling van Nederland bij de overgang naar het modern kapitalisme van de grootste betekenis blijken. Speciaal geldt dit voor Amsterdam, dat bij het voortschrijden van de negentiende eeuw' nog twee maal een Joodse impuls zou ondergaan van w'aarlijk historische betekenis.

Niemand zou het gesignaleerde aandeel der Joden aan de financiële bedrijvigheden in Amsterdam scherper waarnemen en formuleren dan die ene grote Jood, die zoals zovele burgerlijke liberalen—ondanks zichzelf—meer Jodendom aan zijn voetzolen meedroeg dan hem lief was. Over de oorsprongen van het Marxisme in zijn verhouding tot het Jodendom zal eerst sprake zijn bij de toelichting van het aandeel der Joden aan het Nederlandse socialisme. Hier w'ordt slechts gewaagd van de Jood Karl Marx, die de verhoudingen hier leerde kennen door nauwe ‘misjpacha'-relaties met Nederlandse Joden uit Zalt-Bommel.

In 1826 verscheen aldaar bij Johannes Noman een Omstandig Verhaal betreffende den overgang van drie Israëlitische huisgezinnen te Zalt-Bommel woonachtig, tot den Hervormden Christelijken Godsdienst ; in brieven door R. Macalester Loup, Predikant der Hervormde Gemeente te Zalt-Bommel aan deszelfs voormaligen ambtgenoot S. Crommelin, thans Predikant der Hervormde Gemeente te Leeuwarden.

Een brochure, die reeds voor 1940 tot de grootste zeldzaamheden van de Nederlands-Joodse boekenmarkt behoorde. Nu is zij niet meer zó zeldzaam. Een antisemitisch georiënteerde historicus, die het onbehagelijke gevoel in zich meedroeg, dat het ‘omstandig verhaal’ voor hoge prijzen steeds van één bepaalde zijde w^rerd opgekocht, verzorgde in een beperkte oplage een fotostatische heruitgave, die alweer

135