Moeder in Israël - een geschiedenis van het Amsterdamse Asjkenazische jodendom

nächstkommenden Monat mit einem teils neuen, teils ebenso brauchbaren wie gehorsamen Lehrerpersonal endlich die so gewünschte Arbeit zu beginnen. Noch eines. Mein Hauptgegner ist nun entwaffnet; den Todesstoss habe ich ihm die vorige Woche versetzt. Festigkeit und beharrlicher Wille wie rücksichtloses Durchgehen waren die Mittel, womit ich die Heuchelei und Ignoranz aus dem Felde geschlagen.

Sie werden sich leicht denken können, dass ich bei solchem Stand der Dinge wenig, gar wenig Zeit habe, um für meine Erholung sorgen zu können. Da ich jetzt den ganzen lieben Tag mit dem Seminar, d.h. mit der Beaufsichtigung der Lehrer nicht weniger als der Zöglinge beschäftigt bin und des Abends mit Beseitigung und Abwehrung des immer sich geltend machenden schädlichen Einflusses von allen Seiten: so geschieht es, dass ich gar manchen Tag nicht vor die Tür komme. Ich konnte daher bis jetzt noch nicht den Buchhändler Joh. Müller sprechen. Ich habe aber einen in meiner Nähe wohnenden jüdischen Buchhändler deswegen gesprochen, und derselbe gab mir die Versicherung, sich einige Exemplare kommen zu lassen und auf die verlangte Weise abzusetzen. Doch auch mit Herrn Müller hoffe ich am nächstkommenden Donnerstag, da wir, weil es Freitag ist (erew Sjabbath), frei haben, zu sprechen. Sie sollen dann Nachricht haben. Ich muss jetzt aufhören, da es zu spät ist und ich ausserordentlich müde bin ...”

Wie was die „Lieber Freund” tot wie de nieuwe Rector zich zo hoogstpersoonlijk wendde? Waardoor wij een unieke close up voor ons zien van Dünners bevindingen en emoties in deze kritieke dagen van het Nederlandse Jodendom. Ons bovenal welkom, omdat deze gesloten man zich toch zo moeilijk uitte.

Het was niemand minder dan de grote voorloper van het moderne Zionisme, Moses Hess. De tekst werd ontleend aan de editie van Hess’ Briefwechsel, die in 1959 te ’s-Gravenhage het licht zag in een bewerking van de Jeruzalemse hoogleraar Edmund Silberner. Bonn was de stad geweest waar de vriendschap was ontstaan; want van vriendschap is sprake tussen twee mensen, twee Joden, die ondanks hun groot verschil in leeftijd zich tot elkander voelden aangetrokken.

Moses Hess was in hetzelfde Bonn geboren midden in de Napoleontische tijd, in het jaar 1812. In de wereldgeschiedenis zou hij bekend worden als de grondlegger van het moderne socialisme op een ethische basis. Hij werd daarom ook „Kommunistenrabbi” genoemd. In de historie van het wereldjodendom ligt zijn grootste verdienste op het gebied van de ontwikkeling der nationale idee. Zijn brievenroman Rom und Jerusalem wordt tot de dag van vandaag als een klassiek werk beschouwd in de geschiedenis van het Zionisme. Dat hij — zoals ook uit het ons bekende fragment blijkt — hierover met Dünner heeft gecorrespondeerd (de passus over de boekhandelaar heeft betrekking op de mogelijkheid van verkoop van dit boek te Amsterdam), wijst op de waarde, die Hess hechtte aan Dünners oordeel over fundamentele vraagstukken.

Volgens een mondelinge overlevering zou Moses Hess omstreeks 1860 hebben vernomen, dat aan de Universiteit van Bonn een intelligente Jood uit het Oosten studeerde, die zeer bewust op traditioneel-Joodse grondslag leefde. Zo iets was in die jaren minder gewoon dan tegenwoordig. Op een vroege ochtend wachtte Hess Dünner op, toen deze uit sjoel kwam. Er ontstond contact, al spoedig van vertrouwelijke aard. Het is zeer waarschijnlijk, dat ook de Amsterdamse plannen met Hess zijn besproken. De correspondentie toont dit aan. Maar nog belangrijker is het, dat Hess in zijn brieven naar Amsterdam bij voortduring spreekt over de Reform, die toen in Duitsland onder Geiger een periode van bloei beleefde. De beide briefschrijvers staan schouder aan schouder in hun verdediging der Joodse traditie.

93