Moeder in Israël - een geschiedenis van het Amsterdamse Asjkenazische jodendom

richt) en de Mizrachie (in 1902 te Wilna gesticht). Stond de eerste geheel op het standpunt van Rabbiner Hirsch, de laatste wilde binnen de Zionistische Wereldorganisatie speciale aandacht vragen voor het standpunt der Tora. Ook in Nederland en in Amsterdam kregen beide organisaties aanhang. Vooral de Mizrachie werd naar verhouding sterk en beschikte later over een belangrijke jeugdbeweging, die zich echter niet in het grote gemeente verband vermocht door te zetten.

Opperrabbijn Onderwijzer stond op het standpunt der Agoedo, hoewel hij er de man niet naar was zich te beperken tot een enge partij-ideologie. Zijn verantwoordelijkheid jegens de gehele Joodse gemeenschap bracht hem ertoe in februari 1918 deel te nemen aan de befaamde Congresdemonstratie, waarbij moties werden aangenomen ter verkrijging van minoriteitsrechten voor Joodse minderheden elders in de wereld. Hij naderde, om het zo te zeggen van nature een nationaal Joods standpunt. Het is merkwaardig, dat de „Trennungsorthodoxie” hem dit zeer kwalijk heeft genomen. Hier had de antinationale zijde van de Hirsch-ideologie haar gevaarlijke invloed doen gelden.

Beter begrijpen wij het standpunt van Mr. F. S. van Nierop. Deze exponent van de oud-liberale ideologie verdween als kerkelijk regent van het toneel, toen als gevolg van Zionistische activiteiten de Kehilla en het Kerkgenootschap deze Congresdemonstratie en het daarop gevolgde Volkspetitionement bleken te steunen. Het heengaan van Van Nierop — hoe incidenteel ook naar zijn verschijning — betekent voor de historicus een keerpunt in de verhoudingen der Joodse gemeenschap. De consequente Emancipatie vereiste het verbreken van de internationaal-nationale Joodse bindingen. Theoretisch kan men vroeger of later discussiëren over het vraagstuk van de dubbele loyaliteit, als consequentie van het politiek Zionisme. Eén ding bleef voor alle echte Joden vaststaan: de Ahawath Jisraëel (de liefde voor Israël) gold als het enige bindende beginsel voor de Joodse totaliteit, ook nu, 150 jaar na de Emancipatie.

Maar dit alles lag omstreeks 1918 niet zo eenvoudig. Raw Onderwijzer werd nog wel geslingerd tussen theorie en praktijk. In 1920 weigerde hij de Mizrachie-Conferentie te bezoeken, een internationaal Joods congres, waaraan deel genomen werd door bekende en beroemde Rabbaniem. Wij hebben te aanvaarden, dat de politiek-liberale kerkbestuurders in deze periode nog zeer hardnekkig waren in hun af weer van „on-Nederlandse” invloeden. Is het niet tragisch, dat op 21 december 1916 (midden in de Eerste Wereldoorlog) een subsidie-aanvrage van Hachnosas Ourechim (Steun aan doortrekkende Joden) door het Kerkbestuur werd afgewezen, omdat volgens het reglement het steunen van Joodse vreemdelingen niet op de weg lag van de Amsterdamse Joodse Gemeente. Van dit Hachnosas Ourechim was Onderwijzer een van de bestuursleden. De Raw moet wel bitter gestemd zijn geweest.

Na Onderwijzers heengaan bleef de Gemeente ongeveer twee jaar zonder Opperherder. In 1936 werd Lodewijk H. Sarlouis (1884—1942) als zodanig benoemd. Ook hij nog een leerling van Dr. Dünner, die in 1909 zijn Moré-titel had behaald. Een man van een voorbeeldige werkkracht, die zijn arbeidsterrein vooral zocht en vond in het sociale vlak. Toen hadden de veranderde verhoudingen het liberale Emancipatie-standpunt reeds op zware proef gesteld. Het Europa van Hitler stond op het punt alle 19e eeuwse ideologieën te ondermijnen.

Organisatorisch was het gemeenteverband in die jaren nog sterk. De bekwame secretaris

128