Moeder in Israël - een geschiedenis van het Amsterdamse Asjkenazische jodendom

basis van weten gelegd, die voldoende grondslag vormde voor een degelijke uitoefening van het Rabbinale gezag. Maar was dat voldoende ?

Wij raken het zwakke punt in Dünners persoonlijkheid als rector! Wij doen niet tekort aan zijn historische verdienste als wij vaststellen, dat hij geen Jodendomsinhoud heeft geleraard aan een school, die daaraan wel allereerst behoefte had. Na de crisis van ±-1860 waarborgde de allesoverheersende figuur van de latere Opperrabbijn het karakter van het officiële Jodendom naar buiten. Hij dekte met zijn vlag de lading van het oude Joodse schip. Zeker, de oud-Amsterdamse inheemse traditie werd later door Dünner voor een deel overboord gezet; ook in de synagoge van Amsterdam kwam het decorum zijn rechten opeisen; maar onder hem werd nimmer gedacht aan concessies op Rabbijnse grondslag. En wat ,,nieuw” scheen, sanctioneerde de Raw met zijn Rabbinaal gezag, gegrond op een imponerend talmoedisch weten. Dat alles was niet gering! Maar het was voor velen, en voor de Rabbijnen uit zijn school niet voldoende. Want vooral zij werden geconfronteerd met de vraagstukken van een Joods geslacht, dat steeds verder en verder kwam af te staan van het eigenlijke Jodendom.

Aldus is het te verklaren, dat Dünners leerlingen op zoek gingen naar iets anders, naar iemand anders. En zij vonden Samson Raphaël Hirsch, die in 1888 te Frankfort a. Main was gestorven, maar wiens geschriften tot de dag van vandaag zijn blijven spreken tot een belangrijke kern van onze orthodoxie. De betekenis van deze grote Raw kan niet hoog ge^ noeg worden aangeslagen; dit zullen zelfs zijn felste tegenstrijders moeten toegeven. Ook hij was een heftig bestrijder van de Duitse Reform. Zijn beroemde slogan luidde: „Die Reform, deren das Judentum bedarf, ist eine Erziehung der Zeit zur Tora, nicht eine Nivellierung der Tora nach der Zeit.”

Zijn eersteling, de ,,Neunzehn Brief e über fudentum” verscheen in 1836 onder het

pseudoniem „Ben Usiel” en maakte een diepe indruk, zelfs op  Abraham Geiger.

Later werkte Hirsch zijn algemene principes uit in „Choreb oder Versuche über Jissroëls Pflichten in der Zerstreuung”. Dit werk, dat in 1838 verscheen, bevat een systeem van dogmatiek, ethiek en rituele symboliek van het historische, bijbels-talmoedische Jodendom. In dit alles manifesteerde zich voor alles een theoloog van onverdacht Joodse huize. Volgens deze geleerde was het Jodendom (zo lang tenminste de Mosjieach nog niet gekomen was) geen natie maar een gemeenschap van gelovigen. De geestelijke structuur van deze gemeenschap kan zich — naar zijn opvattingen — inschakelen binnen het verband van alle volkeren en nationaliteiten. Het Jodendom mag daaraan echter geen enkele concessie doen, in de zin, waarin de Emancipatie dit had vereist.

Geestdriftig Jood, toegerust met begaafde leiderskwaliteiten, oefende S. R. Hirsch, vooral in Frankfort (waar hij in 1851 Rabbiner werd van de „Israelitischen Religionsgesell-schaft”) een machtige invloed uit op een kring, die het streng-traditionele Jodendom zocht te verbinden met moderne vorming. Of, om het in zijn eigen woorden te formuleren, „Touro ’im Derech Erets”. Eén stap verder en organisch zou zich uit deze ideologie de „Trennungsgedanke” evolueren. De orthodoxe minderheden sloten zich af van de grote Joodse gemeenten en (het onmiskenbare resultaat) zij sloten zich op! Met alle gevaarlijke consequenties daarvan.

Aan deze imponerende figuur hadden de Lehrens gedacht op het moment, dat het niet goed ging met de Joodse gemeenschap. Wij hebben de „sollicitatie” van de Joodse

120