Moeder in Israël - een geschiedenis van het Amsterdamse Asjkenazische jodendom

dienen wij direct vast te stellen, dat wij hier te lande maar een enkele figuur hebben gekend van een zekere profetische allure: Van Collem. Bij hem echter kon van een Joodse synthese in hogere zin geen sprake zijn door diverse oorzaken, doch ook doordat hij de kennis en traditie ontbeerde, hiervoor noodzakelijk. Het Nederlandse klimaat was niet zo fris en de straten waren er smal. Horizon ontbrak. Maar dat Van Collem in potentie had kunnen reiken tot een veel grotere Joodse visie, staat voor ons vast en zijn latere dichtwerk, dat bestand zal blijken tegen de eerste vergetelheid, zal het bewijzen als eens, zoals de Spinozistische Abraham Eleazar het zong:

,,De maatschappij, doorsidderd van geluid

Der kameraadschap, hoort den sophartoon,

Der Joden, eertijds op den Sinaj”.

Voor het overige zijn de leidende figuren niet vervuld van wat onze leraar Neubauer tekenend noemde: „jiidischer Substanz”. Men doet bovendien goed ze vooral niet te overschatten in hun betekenis; zij waren merendeels figuren van het tweede plan.

Wil men nog Joodse elementen in de eigenlijke zin van het woord aanschouwen, dan is men aangewezen op een historisch veel interessanter fenomeen: de massa! Want wel is het in grote lijnen juist, dat ook en vooral bij de paupers het vrijheidsideaal („weg van het Ghetto”) overheerste, doch, hoe moeilijk aanwijsbaar ook voor de historicus, hier bestonden nog positieve, imponderabiele bindingen, die oer-Joods waren verankerd. Tot hen, die bijna allen in het Jiddisch waren opgevoed, sprak nog een Joods gebaar, een woord, een symbool.

Zo zal men er ook goed aan doen bij deze Joodse proletariërs een ogenblik te denken aan de rode Messiaanse bloem, die hier en daar in de Joodse zielen kon ontluiken. Het Messianisme, dat zich in de Joodse historie vaker heeft aangediend in de vorm van eschatologie en dat juist de proletariërs zoveel hoop kon geven op verlossing uit ellende. Leefde dit gevoel ook in de Joodse massa? Moeilijk wederom hier beslissende antwoorden te geven. Publicaties zijn er niet; wat er nog wel was: het oude Jodendom, zoals het door rebbes en ouders werd getradeerd met zijn Masjieach en z’n „eilje nowe”, Elijahoe de profeet. Niet te voorbarig lijkt het ons vast te stellen, dat dit Messiaanse vonkje, waarbij later het Zionisme zou aansluiten, in deze 19e eeuwse massa inderdaad voorhanden was. Nog dieper analyserende, hoe de Joden op dit nieuwe ideaal hebben gereageerd, zal men zich misschien tot de uitspraak mogen laten verleiden, dat over de laatste fase van de Emancipatie der Joden in Nederland een zelf de glans moet hebben gelegen als over de eerste. Bij beide echter was het ideaal te zeer gesaeculariseerd om naar binnen regenererend te werken. Toen het Socialisme in dit land zijn tempel bouwde, stierf de Joodse Masjieach. Vreemde liederen en symbolen vergezelden hem bij zijn laatste gang.

107