Moeder in Israël - een geschiedenis van het Amsterdamse Asjkenazische jodendom

heid vertegenwoordigt en al het andere een geest ademt van Joodse voosheid en dat — hoezeer ook in kwaliteit zo veel hoger — ideologisch aansluit bij de opvattingen van Israël Querido. Bij Querido en Heijermans treft ons daarenboven de haat tegen het Joodse clericalisme, dat met het Ghetto wordt geïdentificeerd en dat in Diamantstad zo aangrijpend is verpersoonlijkt in de droeve figuur van de muffe rebbe en diamantsjache-raar Druif. Hetzelfde anti clericalisme, dat in Café Boer door Querido voor de leden van Spartacus, Kracht en Vlugheid en de Halter op even dwaze als oppervlakkige wijze werd gedoceerd en waarbij zeker externe impulsen te constateren zijn van De Dageraad en Multatuli, wiens invloed overigens niet alleen beperkt is gebleven tot de Joodse proletariërs.

Zeldzaam grove voorbeelden van dit nietszeggende atheïsme vinden wij in Heijermans’ De Jonge Gids, ergens genoemd: „het wilde tijdschrift, het wildste, dat het goede Holland ooit had gezien en waarin alles, wat het tot nog toe, een eeuw lang, ja eeuwen lang had aangebeden, werd gehoond, bespuwd, in de goot getrapt: de eigendom, het huisgezin, het geld, maar bovenal de oppergod, waar Holland nog altijd voor knielde: het Fatsoen, ondanks Multatuli nog ongeschokt als de dominees in de kerken”. Indien inderdaad „Colijn” een der vele pseudoniemen mag zijn van Heijermans, lees eenmaal Groot e Verzoendag uit de eerste jaargang. En mocht dan het Amsterdamse Ghetto in anti-Joodse demonstraties onderdoen bij centra als Londen en New York — de felheid was er ongebreideld, de toon smakeloos.

Het is wel allerminst eenvoudig om van deze affectieve uitingen te komen tot een analyse van de zo aan de orde gestelde innerlijke verhouding Jodendom-Socialisme. Maar als we het toch proberen, belanden wij bij iemand, die wij in Dünners omgeving al vaker hebben ontmoet: Moses Hess, die ondanks zijn eerbied voor het historisch-materialisme van Marx, aan de niet-economische factoren in de ontwikkeling van de historie grote waarde bleef toekennen. Later trad in zijn conceptie van de geschiedenis als resultaat van zijn natuurwetenschappelijke studiën vooral het element „ras” op als primaire factor, die, geconsolideerd in de creatieve mens, „geschichtsbildend” werkzaam was. Boven alle rassen verheft zich dan de eenheid van het mensengeslacht. Het behoren tot een speciaal ras is, naar Hess’ opvattingen geen verdienste. Om Zlocisti te citeren: „es veranlagt nur und verpflichtet”. Zo ook ontstaat een speciale zending van het Joodse volk, dat gedurig strijdend blijft hopen op de masjieachtijd als de tijd van het kennen van God en van de absolute vrede, de vrijheid, die zichzelf beteugelt, en de opheffing van willekeur en onzedelijkheid, culminerend in een Spinozistisch bepaalde eenheid van alles, waarin kosmische, organische en sociale elementen aan één wet onderworpen zijn. Slechts de instandhouding van het Joodse Volk waarborgt de zege van deze historische missie in de geest der Oudtestamentische profeten. Deze instandhouding eist echter een centrum in het oude land, waar de geest van het Joodse Volk eenmaal weer ontwaken zal.

Hess, klassieke synthese van internationaal socialisme en nationaal Jodendom, laat aldus de mogelijkheid open voor het concentreren van een Joods profetisch ideaal in het moderne Socialisme. Doch tegelijkertijd treft ons de eenzame hoogte van een Joods denker, om wiens magnum opus Kom en Jerusalem socialistische tijdgenoten een soort „conspiracy of silence” hadden op touw gezet (Silberner).

Bij de vraag in hoeverre van zulke idealen sprake is bij Joodse socialisten in Nederland,

106