De zoon van een gazzen

Bij Gorredijk

Een instructief artikel over de geschiedenis van de Joden te Gorredijk ‘Ieti en oar oer ‘e skiednis fan de Gerdykster Joaden’ in de Drachtster Courant van vrijdag 20 november 1953-

De door ons over de jaren 1882-1885 bewerkte protocol-boeken - door Izak de Haan zelf bijgehouden - zijn ontleend aan het archief, dat bewaard wordt op de Secretarie van de Joodse gemeente te Leeuwarden.

Bij Zaandam

Van het archief dezer Joodse gemeente zijn slechts fragmenten bewaard gebleven. Wij troffen een aantal - ten dele onvolledige - protocol-boeken aan over de jaren 1892 en later, die evenals de protocol-boeken van Gorredijk tot 1913 eigenhandig zijn bijgehouden door Jacob Israëls vader.

Omdat de bewuste jeugdgeschiedenis van Jacob Israël zich hier heeft afgespeeld, was Zaandam voor onze documentatie van belang. Wij hebben ter plaatse diverse onderzoekingen verricht en verschillende personen, die Jacob Israël nog hebben gekend, geïnterviewd, o.m. (wij spreken van ± 1960) de toenmalige voorzitter van de Joodse gemeente aldaar, de Heer J. Drukker, Mejuffrouw Alida Brand, een vroegere vriendin van Carry en de Heer F. Mars van het culturele bureau der gemeente Zaandam.

Zie terzake van de omvang der kille het Statistisch overzicht van het aandeel van personen van Joodsen bloede in de bevolking van de gemeente Zaandam op 1 maart 1941.

Een beeld van de plaats geeft G. J. Blees Kz.: De Westzijde te Zaandam in 1883, Koog a.d. Zaan 1944.

Op te merken valt, dat de economische status van een rebbe te Zaandam mede bepaald werd door de ‘gunstige’ omstandigheid, dat Amsterdammers, die in de hoofdstad hun kerkelijke belasting niet hadden voldaan (of ook wel Amsterdamse weduwnaars, die het ethisch niet juist achtten te hertrouwen in hun oorspronkelijke woonplaats) hun kerkelijk huwelijk te Zaandam lieten voltrekken. Dergelijke bijverdiensten maakten het leven nog een beetje aantrekkelijk voor een ambtenaar, die door allerlei andere nevenverdiensten het hoofd boven water moest zien te houden. Vergelijk hier de mededelingen van Carry van Bruggen op verscheidene plaatsen. Een goede typering van de talloze functies van haar vader geeft Avontuurtjes, pag. 88 v.v. waar zowaar de boekhandel Joachimsthal (‘Wittel-stahl’) optreedt, als welks depöt-houder te Zaandam onze Izak fungeert, die ‘commissie’ krijgt van verkochte ‘magsourim’ (gebedenboeken voor de feestdagen) en ‘talleisiem’ (bidkleden).

Het valt op, dat de jeugdherinneringen van Jacob Israël (hij begint daar-

348