De zoon van een gazzen

meer in hun schema. Soit! Dat was hun zaak. Maar zij pasten niet meer in het zijne! Hij was niet veranderd. Uit de heiligheid van het fin de siècle geklommen tot Heilige Vroomheid, was hij daarna gedreven naar de Heilige Stad (El Kudsj) van het Heilige Land. ‘Hij’, zoals Bernstein hem voordurend noemde in de hatelijke abrupte titel van venijnige artikelen in De Joodsche Wachter, waarvan de redacteuren blijkbaar niet begrijpen konden, dat een dichter zich binnen het raam van zijn proza en binnen de muren van het fonkelend kwatrijn onaantastbaar achtte.

Onaantastbaar! Hier begint de kortsluiting tussen de dichter en zijn Zionistische vrienden, die van 1919 tot 1925 werden geconfronteerd met een gevaarlijke non-conformist (want dat was zijn verschijning op het toneel der werkelijke Palestijnse verhoudingen!), die al heel spoedig hun beweging verliet en haar toekomst op het spel zette door een duivelse combinatie van haar felste tegenstanders, van binnen: de ultra-orthodoxie en van buiten: Engelsen en Arabieren. Aldus in de kaart spelende van het imperialistische Engeland.

23-8-1920 schrijft hij aan Van Eeden:

Wij moeten terug naar een Zionisme met meer ernst, minder reclame, en vooral minder ambtenaren.

En even later (4-5-1921):

Het Zionisme is een heel mooi ideaal. Dat is het Socialisme ook. Beiden zijn in handen geraakt van listelingen, wien het niet om de waarheid en het ideaal is te doen, maar om propaganda en om baantjes. De Zionisten hebben een completen dienst tegen mij georganiseerd. De hoofdredactie wil liefst zoo min mogelijk last en geloop en geschrijf hebben. En geeft dan maar toe. Er wordt voortdurend in mijn artikelen geschrapt. Geheele stukken worden niet geplaatst, omdat zij harde waarheden inhouden. En dan verwijten de propagandisten mij met een onnoozel gezicht, dat ik over dit of dat onderwerp niet geschreven heb. Een partij en een krant, o, beste trouwe vriend, dat zijn geen dingen voor ons. En Jeruzalem is heelemaal geen heilige, vrome stad. Alle menschen eten hier, op enkele uitzonderingen na, van godsdienst en politiek. En toch wil ik het land niet verlaten.

Maar als het bij felle interne kritiek was gebleven, dan zou de oppositie van Jacob Israël de Haan zich zeer wel hebben kunnen voegen naar de kritische traditie der Nederlandse Zionisten. Al heel gauw echter waren het zijn contacten met de groep-Sonnenfeld en met Britten en Arabieren die hem

269