De zoon van een gazzen

Heilig Feest. Dit is het wonder der Joodsche Eenheid, dat wij verdeeld tus-schen de vele volken één zijn in de Taal van de Gebeden: Het Hebreeuwsch. Dat in Eretz Israël eenmaal weer de levende taal zal zijn. Want het Land herleeft. De doode bronnen herleven weder. De taal herleeft. Reeds in de ballingschap zijn wij weder begonnen Hebreeuwsch te spreken. Zeg niet, dat het dagelijksch gebruik de heilige Taal ontheiligen zal. Want ik zeg u, dat de heilige Taal ons dagelijksch leven heiligt. Onze kinderen en kleinkinderen zullen het leeren en herdenken, dat de Taal ons Volk door de eeuwen heen behouden heeft.

De dood van Betje de Haan-Rubens - om middernacht, zoals haar zerk vermeldt - wekte in zijn innerlijk grote spanningen. Zelfs in Rusland gaat hij naar sjoel om Kaddisj te zeggen:

Ik heb onze Gebeden mede-gezegd te Sint-Petersburg. En eene vrome Vrouw te Moscou zegende mij toen zij hare zonen zegende op den Sab-bath-avond. En ik verstond haar. Omdat zij zegende in de Taal, die door de landen en eeuwen de taal is van ons allen. En dit bezinnend, zeg ik woord voor woord, in, ééne verrukkelijke zielsverheldering de gebeden tot aan het eind.

Als ik buiten kom, bouwt de Stad vochtig en mild onder hoogen, klaren hemel.

Hij kocht reeds in 1907 - toen zij zwakker werd - een graf om eens naast haar te mogen rusten na zijn dood en publiceert in het aprilnummer 1918 van De Beweging dit sonnet:

HET EINDE

Ik ben een Mensch: niets is mij vreemd gebleven Van al wat menschlijk is aan kans en keer.

Met meer drift heb ik mijn daden voldreven Dan één drijver, en meer leed mijn hart zeer.

Want ongetucht togen mijn straffe daden Door de dagen tot onbesomde buit.

En langs zoovele schoone en schuwe paden Zwierven mijn droomen in de na-nacht uit.

En thans. Het eind van daden en van droomen I

198