De zoon van een gazzen

zocht eerst aarzelend, dan intens en dikwijls - zoals wij reeds weten - de Bibliotheca Rosenthaliana, waarvan de conservator Jeremia Hillesum zijn toegewijde vriend werd. Hillesum te Amsterdam in 1863 geboren en in 1899 als opvolger van de bekwame bibliograaf Meijer Roest gekozen - was een uiterst voorkomende man, die vol begrip voor de tastende studiosus, deze met kennis van zaken begon te leiden op de talloze paden van het Joodse weten, die de gulzige dichter ging bewandelen. Twee daarvan maakten zich reeds spoedig los van de andere: de toenmalige positie der Joden en in een iets later stadium het Hebreeuws.

Tot zijn dagelijkse lectuur behoorde sedert het boek van A. Ruppin: Die Juden der Gegenwart, dat al in 1904 was verschenen. Sociologische en demografische studies waren in de jaren na 1900 gemeengoed der Zionisten; er zou een aparte studie nodig zijn dit nog eens grondig te analyseren! Hij las voor zijn publikatie tegen De Roos: Dr. J. M. Judt: Die Juden als Rasse, Dr. A. Nos-sig: Jüdische Statistik en Dr. R. Wasserman: Beruf, Konfession und Verbrechen. En eindigt een uitvoerige literatuurnoot met de woorden: ‘Verder ontleenden wij belangrijke gegevens aan een verslag van eene rede van den Heer J. M. Hillesum, den conservator der Bibliotheca Rosenthaliana, te vinden in het Orgaan der ‘Alliance Israëlite Universelle’ van Sept.-Oct. 1908. Uitgave van Gebr. Belinfante, Den Haag’.

Heen en weer brachten ‘kruiers’ de folianten van de Frans van Mierisstraat naar het Singel. ‘Ik zal U het refu dadelijk geteekend terugzenden...’ Schone dagen moeten het voor hem zijn geweest daar op de Amsterdamse U.B., in die kamer toen nog met die merkwaardige trap in het midden, vol van lange rijen Joodse boeken. Op de meest bewogen dagen van zijn zich snel evoluerend leven herinnerde hij zich Hillesum, die hem - naar Rusland reizende - een introductie verschafte voor Prof. Isaak Markon, die tussen 1901 en 1914 bibliothecaris was van de Keizerlijke Bibliotheek te St. Petersburg en wiens dissertatie over Vergleichung der kanonischen Gesetze über ver-botene Verwandtschaftsehen der apostolischen Kirche mit denen des Talmuds und der Karier reeds eerder door de Petersburger Universiteit ‘preisgekrönt’ was. Internationale Joodse contacten van allure lagen in het verschiet!

Hij adviseert de conservator tot aankopen en herinnert hem in korte briefjes aan levendige discussies over Talmudische Hermeneutische regels als G’zeraSawa(= Woordanalogie):

Amsterdam, 31-10-1918.

Zeer geachte Heer Hillesum, aardig van u het boek van Fabre d’Olivet te koopen. En mij dat nog te schrijven. Ik had u daarvoor eerder willen bedanken. Maar ik kwam er niet toe. U herinnert zich misschien ons gesprek

180