Van Israelieten tot Israeliers

De combinatie van deze vier facetten moge verduidelijken dat in februari 1941 de anti-Joodse hetze blijkbaar “bruchreif” moest worden en wel ter plaatse waar de Duitsers ook symbolisch een aanvang wilden maken: in de Jodenhoek. Belangrijk detail! Het getto als centrale Joodse buurt van Amsterdam bestond voor 1940 niet meer. Voordat de werkelijke catastrofe over ons allen kwam, was het, als gevolg van decentralisatie, reeds lang verdwenen. Achteraf lijkt het vaak of de ondergang van de Joden van Amsterdam eerst de vernietiging van deze buurt met zich mee heeft gebracht. Vaak wordt dan een flauwe rest van uiterlijk-Joods leven (Waterloopleinmarkt, Markt in de Jodenhoek) wel zeer ten onrechte als een oorspronkelijk stuk schilderachtig Jodendom aangemerkt. De buurt zelf was toen echter al zó sterk door de oorspronkelijke bevolking verlaten, dat diverse synagogen moesten worden gesloten.

Het waren de Duitsers die bij verschillende gelegenheden het Meijerplein en het Waterlooplein hebben beschouwd als het centrum bij uitnemendheid van het Amsterdamse Jodendom. Voor hen was dit plein het eigenlijke getto, “die Judenstadt”. Bij de ernstige calamiteiten van februari 1941 was dit deel van de oude wijk het middelpunt der afgrijselijke gebeurtenissen, die definitief het einde hebben ingeluid van het oorspronkelijke Amsterdamse Jodendom. Anders geformuleerd: de Duitsers, die door intensieve studie meer inzicht hadden verworven in de groei der historische verhoudingen dan vele Joden, stonden aanvankelijk vreemd tegenover een — ook naar uiterlijke maatstaven — zo geassimileerde, werkelijk geëmancipeerd e Joodse massa, die ten overvloede over nog één beslissende natuurlijke band met de Nederlandse gemeenschap beschikte: de anti-Duitse gezindheid. Het viel theoretisch goed onderlegde Jodenhaters niet eens gemakkelijk een goed begin te maken in dit democratische land! Het Nederlandse fotomateriaal uit de antisemitische brochure van Hans Graf von Monts (De Joden in Nederland) viel zo sympathiek uit, dat men nu nog bij het raadplegen ervan even het gevoel krijgt... in een getto-bestseller van Meijer Sluyser verdwaald te zijn!

Daarom blies men de uitgebluste Jodenhoek nieuw - symbolisch — leven in en met onverwacht Joods succes. Want in de resten van dit Amsterdamse getto — tevergeefs in de jaren dertig door Israël Querido in diens Het Volk God’s naar een ongeïnteresseerde publieke belangstelling gebracht - bleken meer positieve groepskrachten aanwezig dan ... in de gehele verdere gemeenschap der Nederlandse Joden!

Gaan wij wederom uit van de details van Sijes, dan blijkt o.m. dat op maandag 10 februari 1941 een politieman op lijn 24 werd medegedeeld dat het in de bedoeling lag van de W.A. de Portugese Synagoge in brand te steken. In de Jodenhoek, waar destijds allerminst een sfeer van lijdzaamheid leefde,

143