Van Israelieten tot Israeliers

ren, kann nichts uns enteignen. Wenn wir unsrer Berufung treu sind, kann nichts uns entrechten. Wenn wir mit Ursprung und Ziel verblinden blei-ben, kann nichts uns entwurzeln, und keine Gewalt der Welt vermag den zu knechten, der in der echten Dienstbarkeit die echte Seelenfreiheit gewonnen hat.”

Zover was de gemiddelde Jood in Nederland nog lang niet. Hoogstens bekroop hem de overigens begrijpelijke angst bij de gedachte dat het hem zelf kon overkomen. Verscherpten de Duitse vluchtelingen niet zijn vraagstuk? En waren dat niet echte moffen — met mofse manieren, die zelf wel schuldig moesten zijn aan hun afschuwelijk lot? Gemeenplaatsen, als zoude ieder volk de Joden bezitten die het verdiende, deden opgeld als reële argumenten. Het rad van het Joodse lot draaide één slag. Wat eenmaal voor de Duitse Joden de Oost-Jood was geweest, dat was nu voor de Nederlandse: de Duitse. Judaeus Judaeo lupus. Uit deze algemene houding (over de uitzonderingen straks) resulteerde de gemiste kans op een geestelijk Réveil, die een contact met zoveel waardevol mensenmateriaal had kunnen en moeten bieden.

De door ons reeds eerder geschilderde hartstochtelijke cultuurontmoe-ting had bij de Duitse Joden immers sedert de 18e eeuw geleid tot een vruchtbaar intellectualisme, dat in Nederland - op grote schaal — eerst veel later inzette. Van de sociale oorzaken, die hiertoe mede hebben kunnen leiden, kan — in het verband der Nederlandse verhoudingen — worden gewezen op de waarschijnlijke invloed van het regentenpatroon dat sedert de Gouden Eeuw ten nauwste was verbonden met de handel, waartoe ook de Nederlandse Joden (vooral aanvankelijk de Sefardiem) gemakkelijk gepredisponeerd bleken om vaak geheel andere redenen overigens. In Duitsland — met zijn oorspronkelijke feodale verhoudingen — was de weg naar dit maatschappelijk patroon op zichzelf reeds onbegaanbaar. Ook dit werkte mee. Maar goed — de “Herr Doktors” kwamen hier en — men distantieerde zich uit allerlei overwegingen, maar toch wel vooral omdat men hem vreesde en zichzelf — in dit stervensuur - zo graag koesterde.

Bij Joodse instituten (ook wetenschappelijke) werd een enkele figuur van betekenis schoorvoetend toegelaten, bij wijze van gunst. De nationale deur, die altijd al op een kier had gestaan, werd nu bijna helemaal gesloten. Slechts zeer aarzelend werd geprotesteerd, als de voorzichtige politiek der Nederlandse regering de grenzen sloot voor mede-Joden. Men beijverde zich hoogstens van zekere zijde tot hulp aan de gedwongen emigranten op basis van een filantropische mentaliteit, die — wat haar structuur betreft — thuishoorde in het eerste kwart der vorige eeuw. Dat men de vluchtelingen in Drentse kampen liet onderbrengen, was ter zake symp

123