Van Israelieten tot Israeliers

lende plaatsen in het vrije Europa overgenomen. In de Nederlandsche Staatscourant van 1 november 1934 staat de oprichting vermeld van de N.V. Uitgeverij Querido (Querido Verlag), met een kapitaal van ƒ 30.000. Directeur is Em. Querido. Doel: het uitgeven en exploiteren van boeken en tijdschriften in vreemde talen en van daaruit voortvloeiende rechten. Hij verzekert zich de medewerking van de uitgeweken Duitse uitgever Dr. F. H. Landshoff van Kiepenheuer, met wie hij door de uit Berlijn gevluchte Nico Rost in contact was gebracht. Voor die tijd had Querido al vertalingen uitgegeven van auteurs als Schnitzler, Feuchtwanger, Kla-bund. Nu zouden de boeken der Duitse emigranten in hun eigen taal in Amsterdam verschijnen. Feuchtwanger, Leonhard Frank, Vicki Baum, Hein-rich en Klaus Mann, Remarque, zij en vele anderen vonden de gelegenheid, van Nederland uit tot de Duits lezenden in de gehele vrije wereld te spreken. En zelfs tot de Duitsers in Duitsland zelf, die met de voorraden voor Polen bestemd over zee via Gdynia bereikt werden. De vrije wereld zou overigens in de komende jaren steeds kleiner worden. Italië ging deel van de as uitmaken, Oostenrijk, Tsjechoslowakije, Polen, Spanje werden uitgeschakeld.

Deze uitgeverij heeft Querido geen baten van betekenis gebracht. Ten eerste was het in die tijd helemaal niet gemakkelijk en zeer kostbaar om vreemde markten te veroveren, ten tweede was het moeilijk zaken te doen met de geëmigreerde auteurs, die zich maar niet wilden of konden realiseren dat het debiet van hun boeken ineenschrompelde. Er moest enorm veel gereisd worden. Querido bleef ook niet de enige, die zich op dit gebied had begeven; Bermann-Fischer Verlag, eerst in Wenen, later in Stockholm, en Allert de Lange te Amsterdam streefden dezelfde doeleinden na. Met deze twee firma’s werkte Querido later samen in een “Gemein-schaftsproduktion”, die Das Forum deutscher Dichter exploiteerde, met auteurs als Thomas Mann, Franz Werfel, Stefan Zweig, Vicki Baum, An-nette Kolb, Heinrich Mann, Alfred Neumann, Feuchtwanger en anderen. Later kwam het tot een “Zentralauslieferung” dezer emigranten-uitgeve-rijen.”

Het isolement waarin ruim honderdduizend Nederlandse Joden hadden verkeerd en het ontbreken van een geprononceerd antisemitisme hadden een, als een vertraagde film werkende, geleidelijke assimilatie in de hand gewerkt, die misschien dan niet tot de uiterste vormen van mimicry had gevoerd (zoals in Duitsland) maar niettemin de Joden had vervreemd van het totale volk. In een artikel in Ha’olam — het Hebreeuwse orgaan van de Zionistische Wereldorganisatie — heeft F. Bernstein er op gewezen dat nochtans geen enkele vorm van assimilatie het Nederlandse Jodendom is voorbijgegaan en dat geen stand of milieu daarvan verschoond is ge

121