Martelgang of cirkelgang (over Da Costa) (zw)

„......as I have written three volumes to answer the question

(you ask), and, so far as you are concerned, have failed, it would be presumption to suppose that I could be more succesful in a letter......

Ons interesseren uiteraard ook hier de talloze aspecten, die een duidelijke parallel vertonen met de gedachtenwereld van de Nederlandsche dichter. Met name het politieke element. Dis-raëli’s belangstelling voor het Oosten is Joods-Sefardisch ver-worteld. In geschriften heeft hij op talloze plaatsen daarvan getuigenis afgelegd. Ook zijn kennis op dit punt was oppervlakkig, al heeft hij de gelezen beschrijvingen aan kunnen vullen met de reële indrukken, opgedaan op zijn reis, die hem via Spanje, Algiers, Malta, de Balkan, Turkije naar Palestina voerde — „it formed a prominent object of my travels......”

Is de droom van de Sefardische romanticus overgegaan in een reële staatkunde, van een zuiver persoonlijke aard ? Minstens even persoonlijk als de ideologie van Isaac da Costa ? Inderdaad. Waarbij op te merken valt, dat Disraëli als romanschrijver reeds lang vergeten zou zijn, waren niet zijn romantische gedachten in politieke daden van een zeer werkelijk karakter gestold.

Het is daarnaast interessant, dat de Engelsen — door alle vooroordelen heen — concreet hebben aangevoeld, dat hun buitenlandse politiek minder sterk werd gedacht, dan wel gedroomd. De Schotse essayist John Skelton profeteerde reeds voor het zover was : „Whig, Radikaler oder Tory macht vielleicht keinen groszen Unterschied, aber dies mächtigere Venedig, diese kaiserliche Republik, in der die Sonne nicht untergeht, ist eine Vision, die ihn bannt...... England ist das Israël

seiner Träume, und er wird der Minister dieses Reiches werden, ehe er stirbt, wenn er dazu berufen wird.”

Is het niet uniek, dat een staatsman projecten uitvoert, die hij eenmaal in romanvorm heeft uitgeleefd ? En dat op een dermate specifieke, persoonlijke wijze, dat wij het gevoel hebben te leven in de eenheid van een sprookje. Het is alsof de harde feiten van het Imperialisme niet durven afwijken van de verhaaltjes uit het profetische prentenboek van Disraëli’s jeugd. Bismarck voelde dit aan. 139) De nuchtere Schumpeter moest bij dit imperialisme wel „jegliche Konsequenz des Handeln” missen en het verklaren als een „innerpolitisches Schlagwort, dessen Phrasencharakter vortrefflich illustriert wird, wenn man

139. Jöhlinger a.w., 85. „Ich musz sagen, dasz er trotz seiner phantastischen Romanschreiberei ein tüchtiger Staatsmann ist”.

86