Martelgang of cirkelgang (over Da Costa) (zw)

Da Costa. „Niemand sprak een woord.” 130) Ook De Clercq zweeg in alle talen. Dan komen de Sadduceën. Volgen wij het dagboek.

„Opeens werden mij heden, toen ik er het minst aan dacht, de Sadduceën ter hand gesteld. Wat zal dit nu uitwerken? Te veel ben ik met sommige denkbeelden vertrouwd, om te kunnen oordeelen wat invloed het op de gemoederen zal maken. Het is bezadigder en, zou ik zeggen, met meer wijsheid geschreven dan de Bezwaren. Het attakeert niet alles tegelijk. Doch steenen des aanstoots zullen er genoeg zijn en er zal weder een geschreeuw opgaan. Zoo op mijn aise ben ik toch niet op den

dag dat er een diergelijk boek uitkomt......

Nu beginnen de Sadducceeuwsche Stormen. Eerst scheen de lucht lieflijk en aangenaam.”

„24 Augustus kwam er aan de spanning een einde.” (We zijn benieuwd.)

„Eindelijk de Handelmaatschappij er door. Claude kwam dezen middag om mij te verhalen, dat het gerucht liep, dat ik tot secretaris benoemd was......Kon ik nu maar met geheele bedaardheid en gerustheid de toekomst tegemoet zien......L’attente est

la chaîne qui lie tous nos plaisirs.” 131)

Bij deze Willem de Clercq verschijnt Da Costa niet meer thuis. Ook deze vriendschap een legende dus? Ja, wanneer wij haar toetsen aan maatstaven van de waarborg voor elkander en haar niet laten slapen in de omlijsting van de eeuw. Hoe zouden zij elkander hebben genoemd? Wat zouden zij elkander wel eens hebben verweten? Wie onderzoekt eens voor Nederland het begrip „vriendschap” in de periode der romantiek?

Van de eros, die in Duitsland gedurende de periode der Romantiek zo diep verworteld is, is in het Protestantse Nederland niets te merken. Wachenroder en Tieck, Novalis en Friedrich Schlegel, Schlegel en Schleiermacher — vriendschapsbanden van ongekende diepte. „In denen oft nur schwer mehr unter-scheidbar ist, wer gibt und nimmt”. Waar zijn ze in Nederland. Misschien lijkt de band tussen Bilderdijk en Da Costa daarop nog het meest. Maar wat te denken van Da Costa en Capadose; Da Costa en Groen; Da Costa en De Clercq? We worden wat kil bij die overgang van de ware Romantiek naar het volgende, zielige brieffragment:

„De uitsluiting, die ik en mijne vrouw van alle kanten ondervinden, is te algemeen en consequent, dan dat ik ze aan iemand

130.    I, 212.

131.    I, 238.

80