Martelgang of cirkelgang (over Da Costa) (zw)

Bovenal echter werkt in zijn voorstellingen het beeld van de cirkel. Uit vele voorbeelden (die eens samengebracht moeten worden teneinde Xsaac’s filosofische ontwikkeling te kunnen contrueren) een enkele:

In zijn zestiende stelling over de Nationale wederoprichting van Israël 173) luidt het:

„De rechte lijn moge de lijn wezen, die de mensch zich zelven ten regel stelt van zijnen weg. De lijn van God in het werk der schepping, in het werk der verlossing, is de cirkel, die te rug keert tot het punt van waar hij uitging. De zon rijst op (zegt de Prediker) en de zon gaat onder, en zij hijgt naar de plaats waar zij oprees.”

Opmerkelijk in zulke formuleringen, dat bij Da Costa het oude oriëntaalse en antieke motief van de kringloop het wint van de idee der rechtlijnige ontwikkeling, die aan het Christendom is ontleend. 174) De rechte lijn, die leidt tot een vast doel, dat zijn voltooiing vindt in een uiteindelijke heilstoestand.

In zijn gedichten leest men er gemakkelijk overheen. Wie zou er op komen bij de woorden: „Een nieuwe loopkring is voor heel deze aard begonnen.” „Of wilt ge in hooger kring?” ,,’t zij ge dringt naar ’t hoogst der sterrekringen.” 175)

Wie dacht er ooit aan het probleem der polariteit als sleutel van zijn zangen? „Oud en nieuw in gisting met elkander.”

„Een chaos: strijd alom van worden en ontworden, van duisternis en licht, van stilstand en wanorden!” 176

En dan steeds als derde oplossende en verlossende factor, het messiaanse antwoord: „De dag breekt aan, dat ziet! een Koning zal regeeren.”

Drie was niet het enige getal, dat de eschatoloog pakte.

„Naar vaste en toch met een verwonderlijke wijsheid bestaanbare en gepaarde wetten en ordeningen bewegen zich de werelden, vervangen elkander de saisoenen, werken en ontwikkelen zich de velerlei elementen in de Schepping, — God ook in den Bijbel is een God van orde, — van orde, zichtbaar in de be-malchoet) de onderste kring bedoelt. In de zin van het geestesgebied, dat de mensen onmiddellijk beroert en omgeeft.

173.    1855.

174.    B. Croce, a.w., 239. W. den Boer, a.w., 69.

175.    K.D. 451 en 454. Zie Poezy, II, 53.

176.    K.D. 518.

107