In Russische gevangenissen

Vrouw? Ik zou gaarne rust willen hebben van herinneringen, die mij dag en nacht verontrusten.

Scherpe indruk kreeg ik van een politieke gevangene, een medisch student. Hij was van een tartend cynisme. Wie kent de smart daarachter? Gestraft en mishandeld zal hij wel niet worden. Hij zal de heren wel te vriend houden en verachten. Ik vroeg zijn naam. Hij rustig: ‘Nummer honderdnegen.’ Mijn vraag: ‘Wat las u, Marx of Kropotkin.’ Hij lachte: ‘Geen van tweeën, ik las niet. Ik heb gewerkt. Er wordt door de revolutionairen veel te veel gelezen, en veel te weinig gewerkt. In uw land is misschien een boek beter dan een bom, maar hier is een bom beter dan een boek.’ Hij droeg geen gevangeniskleren. Of hij nog niet veroordeeld was? ‘Nee, ik ben administratief verbannen; dat vind ik veel prettiger dan veroordeeld. Nu ontbreekt ook de schijn van recht die een vonnis toch altijd heeft. Ik voel mij diep verongelijkt, dat is een heel prettig gevoel... God moge u daarvoor bewaren. Ik ga naar de streek van de Amoer, dit jaar of het volgend jaar, het reisseizoen is nu geloof ik al gesloten.’ Ik reikte hem de hand. En hij: ‘Reis prettig, kameraad.’ Mijn geleider, ditmaal slechts één, prees hem zeer: ‘Een aardige baas, altijd vrolijk en vriendelijk. Jammer, dat hij in de politiek is gegaan.’

Wanneer ik de blikken van mijn herinnering laat gaan langs de honderden, honderden politieken, die ik zag, dan denk ik aan de leraar in Riga. Een statig man van ongeveer vijfenveertig jaar. Ik vroeg bij welke partij hij was aangesloten geweest. ‘Bij geen.’ Hij had gepleit voor een meer liberale inrichting van de scholen en was daarvoor veroordeeld tot jarenlange katorga-straf, ik meen acht jaar, maar het cijfer staat onduidelijk in mijn aantekeningen. Kan ook zes jaar. Dat doet er trouwens niet veel toe, daar toch iedere katorga-straf door verbanning naar Siberië gevolgd wordt. Zijn kinderen waren al groot. Zijn vrouw zou met hem gaan.

En ik denk aan twee bejaarde gevangenen, beiden middelmatige landeigenaars, in een gevangenis te Riga, veroordeeld tot

95