De joden in Amsterdam

historie duidelijk en zouden deze niet, zoals bij de meerderheid van onze geënquêteerden (vraag 6$) weinig begrepen of ontkend worden. De Middeleeuwse Jood weet dat zijn lijden zin heeft; het zijn de geboorteweeën van de Messias. Maar als met het rationalisme de zin van het lijden verworpen wordt verandert ook de kijk van de Jood op zijn positie in de diaspora; van uitverkoren volk tot „uitverkoren volk” tussen aanhalingstekens, van verheven volk van priesters tot een belachelijke situatie. Hier zou men wellicht een van de oorzaken van het ontstaan van de Joodse humor kunnen aanwijzen: de Jood kan, nadat de zin van de diaspora voor hem verloren is gegaan, zijn situatie alleen nog maar met een dosis zelfspot beschrijven. Naast alle verklaringen over het ontstaan van de Joodse humor lijkt mij de hier gestelde zeer wel verdedigbaar. Heine (weer Heine) sprak niet voor niets over „das iooojahrige Familieübel, das ungesunde Glauben”. Het is het mopje van de Jood, die eens voor de naam van God stierf en nu zegt: „Wat zal ik lachen als ik straks merk dat er helemaal geen God is”¹. In ieder geval menen wij, aansluitende op wat wij reeds aanhaalden van Romein op de eerste bladzijden van dit hoofdstuk over de algemene tendentie van het wegvallen der traditie, vooral ook te moeten wijzen op de betekenis, die het rationalisme heeft gehad wat betreft het ontkennen van de zin van het Jodenleed in de diaspora. De reactie van de moderne Jood is hier dan ook mee in overeenstemming; beide uitersten: de principiële assimilant, zowel als de zionist trachten de speciale ballingschapspositie van de Jood op rationele wijze op te heffen. Zelfs de Joden, — orthodoxe, liberale of a-religieuze —, die zich als minderheid in de diaspora willen handhaven, weigeren in feite een positieve waarde te hechten aan het Jodenleed. Het boek „Le Dernier des Justes” van de Franse schrijver André Schwarz-Bart is in dit verband exemplarisch. De schrijver worstelt met het probleem om een zin te geven aan de dood van zes miljoen Joden door de nazi’s. Hij maakt daarbij gebruik van een oude Joodse legende, die verhaalt over zesendertig volledig rechtvaardigen die nodig zijn om de Messias te laten komen. Het is de tragiek van de

128

¹

Daarnaast is zeker de Joodse humor ook te verklaren uit de positie van de Jood als marginale mens. Hij kan tijdens enkele generaties de Joodse en niet-Joodse maatschappij zien als gedeeltelijke buitenstaander.