De joden in Amsterdam

I o

ANALYSE

Vanwege onze zonden zijn wij verdreven en ver verwijderd van ons land¹.

J. Romein heeft de breuk in de traditie bij de Europese mens beschreven en de schuldige aangewezen. Zij heet Verlichting, de Franse revolutie en niet minder de industriële revolutie. Men leze² :

„De doorsnee-burger van de 19e eeuw dacht boven-persoonlijk gezag te kunnen missen. Hij voelde niet dat hij daarmee zijn menselijkheid, hij zag niet dat hij daarmee vervolgens zijn stijl en tenslotte zelfs zijn cultuur prijsgaf, die immers altijd op een zodanige boven-persoonlijke gezagsinstantie en op de daardoor gevormde traditie berust. En anderzijds was hij, als maar „gewoon mens” tot het scheppen van nieuwe autoriteits- en traditie-waarden ook niet in staat. Bovendien, gesteld al dat hij het gekund had, hij meende het niet nodig te hebben en hij had er tenslotte ook daarom geen gelegenheid toe, omdat de 19e eeuw, hoeveel er ook in die tijd veranderd moge zijn, geen crisis-tijdperk was in de zin, waarin wij dat begrip hier hanteren, in de zin van een alle verhoudingen verschuivende economisch-sociaal-politieke omwenteling, waarna slechts op de ruïnen der oude een nieuwe wereld kan worden opgebouwd. In een crisis, in die eigenlijke — katastrofale — betekenis van het woord bevinden wij ons nu pas weer, tegen het midden van de twintigste eeuw, al hoort de scherpe luisteraar het eerste gerommel van die aardbeving ook al een honderd jaar eerder, als voor het eerst tegenover het woord: liberalisme, het woord: socialisme opduikt. Beide punten, de vermassalisering van het individualisme én het uitblijven ener nieuwe traditie-vorming, maken, dat de 19e eeuw, ondanks de afwezigheid van een crisis, voor ons probleem van zó beslissende betekenis geweest is, dat wij er nog geen afscheid van mogen nemen. Zij heeft het aspect ervan gewijzigd, in een mate die haar tot een nieuw probleem verschoven heeft. De Revolutie aan het einde der

116

¹

   Uit het speciale gebed voor de Joodse feestdagen.

²

   „De Vereenzaming van de Mens”, proeve ener theorie van geestelijke crises, in „In Opdracht van de Tijd” 1946 (p. 2$2 e.v.).