De wereld is rond, maar mijn zolen zijn plat

hebben gespeeld. Als we dat hebben gedaan zou het ons nog niet kwalijk te nemen zijn, want niemand weet hoe grondeloos diep de hel is waar we doorheen zijn gegaan. Maar het is niet waar. Er waren duizenden Joodse mannen, die met hun uitgeteerd lichaam en hun gekneusde weerstand zich met nagels en klauwen tegen hun beulen verzetten. In elk kamp zijn duizenden heldendaden verricht, die niemand ooit zal weten omdat de massagraven ook dat geheim niet loslaten. De opstand in het ghetto van Warschau is geen incident maar een symbool van het Joodse verzet in Europa. Wat mij verbitterd heeft, is dat de wereld en ook een deel van de Joodse wereld dat nooit heeft willen zien.' De advocaat kijkt Tobi peinzend aan. 'Ik wantrouw altijd mensen die zeggen dat zij zo hard geworden zijn. Meestal zijn zij innerlijk veel kwetsbaarder dan anderen.' 'Driejaar experimenteerkamp maken iemand steenhard.' 'Goed, dan zult U zeker niet kwaad worden, als ik U mijn nuchtere kijk geef op de kwestie, waarvoor U bij mij gekomen bent. Ik wil U een vraag stellen, maar U behoeft er niet op te antwoorden. Waarom in hemelsnaam moest Uw vrouw dat kind bij vreemde mensen onderbrengen? Oh, ik begrijp het wel, wij waren pas bevrijd, zij was moreel volkomen kapot door de onderduik, wat er nog van haar weerstand over was verdween toen de vader van haar kind niet terugkwam. Haar hele familie was weggevaagd, Amsterdam een onvoorstelbare chaos, het zou wel een mirakel geweest zijn als juist zij de toekomst met optimisme tegemoet had kunnen zien. En dan nog het vooruitzicht dat zij een kind tot haar last kreeg. Nee, U behoeft op mijn vraag niet te antwoorden. Ik veroordeel Uw vrouw niet. Er zijn een ontelbaar aantal verzachtende en verklarende omstandigheden aan te voeren. Wij kunnen ons nu zoveel jaar na de bevrijding nauwelijks meer in haar toestand indenken. Maar tegen U spreek ik het uit omdat U immers zegt dat U hard bent. Laten we dan de zaak ook hard bekijken. Tijdens de bezetting was het afgeven van Joodse kinderen bij niet-Joodse pleegouders in de abnormale om-

121