Twaalf burgemeesters, 500 jaar Amsterdam (met Fred. Thomas)

J. W. C. TELLEGEN 253

achtergelaten, thans ontmoetten elkander op de Oceanen de schepen, die, gelijk vroeger, de overzeese producten aanvoerden naar het moederland, én de bodems, die de producten der Europese industrie voerden naar de landen onder de tropenzon. Europa leefde van den voorspoed, die het ruilverkeer tussen de landen, maar vooral het ruilverkeer met de koloniën, bracht. De mensen groeiden langzaam, onbewust veelal, maar gestadig tot wereldburgers, zagen in het verkeer der volkeren verre horizonnen van broederschap en samenwerking lichten. In de wereld der Amsterdamse burgerij stond men aanvankelijk ietwat onwennig tegenover de nieuwe politieke stroming, die wij in die dagen zien groeien, n.1. die, waarin we de democratische gedachte belichaamd zien en waarvan de S.D.A.P. stellig de voornaamste was, maar de vakorganisatie der diamantbewerkers had tegen den tegenstand van elk beginnend pogen in, voor de beoefenaren van het weeldevak een zo grote mate van welstand verkregen, dat de gehele stad, zo het kleine zakenleven als de instellingen van kunst, er van meeprofiteerden. Uit de burgerij kwamen vele over naar de arbeidersorganisaties, zowel naar de neutrale als naar de confessionele en socialistische, vele politici, journalisten, literatoren, schilders en dichters. Van de opkomende politieke beweging der Amsterdamse arbeiders werd, voor zover het de S.D.A.P. betreft, de Diamantbewerkers-bond de bezielde aanvoerder en kern tegelijkertijd. De strijd voor het algemeen kiesrecht gaf die politieke beweging gestalte, bracht de eerste vertegenwoordigers van den nieuwen stand in den gemeenteraad. ״Patrimonium" was de krachtige organisatie der Protestanten en het R.K. Werkliedenverbond dat der Rooms Katholieken.

Met de groeiende behoefte naar welstand zo in stoffelijk als in geestelijk opzicht, bleek ook de ontoereikendheid van het oude Amsterdam als woonstad op steeds duidelijker wijze. De stad werd te eng in haar oude omgrenzingen; de woningen boden te