Een schaap vangen

verstaan de kunst van het lijden niet en ze krijgen er duizend angsten voor in de plaats. Dit is geen leven meer, wat de meeste mensen doen: angst, resignatie, verbittering, haat, wanhoop. Mijn God, het is zo goed te begrijpen allemaal.’ En dan komt de zinsnede die mij naar de keel vliegt. ^cMaar wanneer hun dit leven ontnomen wordt, dan wordt hun toch niet veel ontnomen?’ Hun wordt niet veel ontnomen? Is er meer dan het leven dat ontnomen kan worden?

Natuurlijk laat ze er, zoals zo karakteristiek is voor haar, en dat is wat, denk ik, zoveel mensen inspireert of troost geeft, een passage op volgen waarin ze eerst beschrijft hoe ze in haar gedachten iedere dag in Polen is, op de gifgroene slagvelden, bij de hongerenden, bij de mishandelden en bij de stervenden’, om er onmiddellijk op te laten volgen ook bij de jasmijn te zijn en bij ‘dat stukje hemel achter mijn venster’. Haar conclusie: ‘Er is voor alles plaats in één leven. Voor een geloven aan God en voor een ellendige ondergang.’ Dat is misschien wel zo, maar toch ‘wanneer hun dit leven ontnomen wordt, dan wordt hun toch niet veel ontnomen?’, het is een voor mij onverdraaglijke opvatting. Het lijkt een uitspraak van grote tolerantie, van acceptatie, van absolute liefde, toch wordt hier weer, nu door Hillesum, het leven in een hok gestopt en niet gezien voor wat het werkelijk is, een fenomeen dat volledig onvoorstelbaar is in zijn essentie, een onbegrijpelijk wonder waarvan het onbegrijpelijke en het wonderbaarlijke door iedere moord worden ontkend. ‘Men moet de dood accepteren,’ schrijft ze, ‘als bij het leven behorende.’ Ze heeft volkomen gelijk. Francis Ford Coppola, de filmer, heeft prachtig verwoord waarom we de dood moeten accepteren. Death makes life an event] zo zei hij in een documentaire. De dood maakt het leven tot een evenement. Maar Hillesum gaat verder: ‘Men moet de dood accepteren als bij het levende horende, ook de vreselijke dood.’ Maar moord en een vreselijke dood zijn niet