Een schaap vangen

mee dat de vraag kan worden gesteld of het leven überhaupt vervuld kan worden. De vooronderstelling is dat er een taak is, een doel, en dat als die taak volbracht, dat doel bereikt is, dat dan het leven is vervuld. Nietwaar? Ogenschijnlijk wordt een leven door het zich stellen van een taak die volbracht wordt, om zo het leven te vervullen, zinvol. Wie door de oppervlakkigheid van die benadering heen kijkt, weet: het leven is heel wat meer dan iets dat in een calvinistisch taakhok kan worden opgesloten als een dansende beer die moet worden gedresseerd.

Maar stel dat het leven een doel heeft en dat een mens dat doel probeert te bereiken en dat daardoor zijn leven wordt vervuld. Is het dan aan een ander mens, Abel Herz-berg in dit geval, om te zeggen: het leven van juffrouw A of van mijnheer B is vervuld? Kan iemand anders dan de persoon in kwestie zelf zeggen dat het leven zo wel genoeg is geweest, meer leven, een langer leven is echt niet nodig, het leven zoals het is geleefd is waardevol genoeg zoals het is geweest - want dat is, goed beschouwd, de vertaling van Herzbergs ‘het is vervuld’.

Er zijn nog meer zinnetjes in Herzbergs ‘In Memoriam’ waarbij ik een beetje krimp en ongeduldig word. Tegenover het Massenschicksal moet de macht der liefde worden gesteld: ‘Hier is geen plaats meer voor haat, voor rancune, voor vergeldingsbehoefte. Etty Hillesum kent die al te menselijke, al te aardsgebonden driften niet.’ Pardon? Een citaat uit Het verstoorde leven: ‘Loop ik soms plotseling vol haat, na het lezen van de krant of door een bericht van buiten, dan kan ik me soms opeens te buiten gaan aan scheldwoorden tegen de Duitsers. En ik weet dat ik het opzettelijk doe om Käthe te krenken, om ergens die haat af te reageren, al is het dan op dat énige mens waarvan ik weet dat zij liefde heeft voor haar geboorteland, wat volkomen natuurlijk en