Een schaap vangen

begonnen om zijn viool of oude foto’s. Hij denkt dat die koffers hem terug kunnen geven wat de oorlog kapot heeft gemaakt. Berlijn, zijn jeugd, zijn vader en moeder, alles wat hij toen had en was. Niet zijn koffers zijn zoek, maar hij is in die rotoorlog zoek geraakt. En eigenlijk wij allemaal. We zijn allemaal vermist.” Ze huilde. “O God,” zei ze, ^ahij staat bij een hitte van dertig graden te spitten naar zichzelf.”

Ze stond met haar rug naar me toe te snikken. Voor het eerst had ze iets tegen me gezegd over de oorlog. Maar ze had er niet over gesproken, ze had zich versproken.’

Ook deze passage is verpletterend: aan schoonheid, aan diepte, aan inzicht. Maar ik kan me niet voorstellen dat Friedman deze woorden op het papier heeft weten te krijgen vanuit een besef van verantwoordelijkheid. Ik weet natuurlijk dat het ene na het andere boek wordt gepubliceerd met juist dat argument: dat dat wat er is gebeurd niet vergeten, dus verteld moet worden, dat anders de doden geen stem hebben en hun dood langzaam uit de herinnering gewist zal worden, dat het gebeurde niet in zwijgen mag verpulveren, en dat de daden van de daders bekendgemaakt moeten worden opdat zij te schande kunnen worden gemaakt en ter verantwoording geroepen. Maar op de een of andere manier geloof ik niets van die argumenten, althans het lijkt me slechts een deel van de werkelijkheid, een klein deel van de werkelijkheid.

De moorden door Baruch Goldstein, die zich geïnspireerd wist door een vertelling uit het boek Esther, maakt duidelijker dan de boeken over de Sjoa, hoe gecompliceerd de relatie is tussen een tekst en zijn effect. Doordat de daad van Goldstein zo gecomprimeerd is - in luttele minuten een slachting onder weerlozen - en zijn motivatie zo duidelijk gebonden aan één verhaal - een verhaal bovendien dat vormgeeft aan een van de twee vrolijke feesten in het jo-