Kippesoep was ondenkbaar zonder saffraan

drie keer per week naar de joodse school. Het merkwaardige is echter, dat ik er pas lang na de oorlog achter kwam dat mijn vader helemaal geen overtuigd orthodox, gelovige jood is geweest. Hij zag eigenlijk meer in de evolutieleer van Darwin dan in de letterlijke opvatting van het scheppingsverhaal. Ik heb hem zelf nooit over het Darwinisme gehoord. Wel vond ik het verbazingwekkend - toen ik een jaar of vijftien was -dat zijn filosofieën zo liberaal waren. Hij leefde volgens het idee: „Jedermann kan selig werden nach seiner Façon.” Ons heeft hij ook altijd gezegd: ,,Je krijgt een jood orthodoxe opvoeding, maar zodra je de leeftijd des onderscheids hebt moet je zelf kiezen wat je wilt. Je moet van het jodendom kennis hebben genomen, maar het is heel wel mogelijk dat je een andere kant op gaat.”

Mijn broer studeerde in Amsterdam. Hij was vrij vaak thuis in het weekend en dan ontsponnen zich, op vrijdagavond vooral, gesprekken over politiek, filosofie, over van alles. Dat was heel gezellig. In die gesprekken heb ik veel opgestoken. Mijn broer ging de socialistische kant op. Kwam veel bij A. B. Kleerekoper en Sam de Wolf (die laatste heb ik zelf ook nog even gekend) en daar vertelde hij over. En mijn vader gaf daar dan zijn ideeën over. Ik zat altijd heel stil naar hen te luisteren en deed er mijn voordeel mee. De manier waarop werd gediscussieerd was typisch Nederlands-intellectueel. Dat gold eigenlijk ook voor de joodse vrienden van mijn vader. Zij voelden zich duidelijk lid van de joodse gemeenschap, maar waren niet „schwarz”. Iedere belangrijke joodse gemeente had zijn eigen gezicht. Dat gezicht werd in Zutphen bepaald door de familie Vromen, de Levissons, de familie Elzas, Krukziener... Grootvader Vromen was een erg belangwekkend figuur. Hij had voor de oorlog Vromen Lompen en nadien Vromen Papier/Oud metaal opgebouwd. Een zaak die erg bekend was geworden. Het verhaal ging dat hij in de Eerste Wereldoorlog met het vergaren van lompen achter een handkar zijn eerste bedrijfskapitaal bijeen had gehaald.

De oude heer Vromen was lang voorzitter van het kerkbestuur. Er waren ook chewres natuurlijk. Geen cheiders; dat is nieuw in Nederland. Er was onder andere een chewre voor het maken van doodskleren. Verder weet ik, dat mijn moeder