Prometheus

Het woord van Heraklitus: ,,Een en dezelfde is de weg opwaarts en nederwaarts" is door en voor den wijze, niet door en voor den ,,wetenschappelijke" gesproken. Deze heeft voor speculatieve filosofie geen geduld en geen oor en geen zin, ze schijnt hem nutteloos — wat ze ook is — en overbodig en in dat opzicht mag degene, dien we thans bedoelen, Anatole France, een rechtgeaarde zoon van zijn tijd worden genaamd. Zijn altijd waakzame belangstelling, over het gansche bonte en bezige leven verdeeld, begrijpt het rusteloos zoeken naar de eene Idee, naar de alomvattende formule niet, hij wil leven, gadeslaan en genieten — voor Sokrates was ,,een niet onderzocht leven niet levenswaard", hij echter heeft met nadruk het ,,Ken U zeiven" afgewezen (in ,,Le petit Pierre").

Bij den aanblik der anderen, die verblind van fanatisme, opgesloten in hun sombere kluis, waar ze bouwen aan holle metaphysische systemen, het heerlijke en belangwekkende leven ongenoten en ongezien langs zich heen laten gaan, voelt hij een blijde verruiming, een zachte geringschatting ook, maar zonder felheid en zonder ergernis, eerder met een zeker mild medelijden om hun blindheid en hun gemis, en een zekere dankbaarheid, omdat ze immers bijdragen tot zijn leering en zijn amusement. En hij glimlacht — de glimlach van den Humor.

Anders dan de bijtende, agressieve, militante satire van Voltaire is de humor van Anatole France, in een sfeer van zacht-lachende, schier ontroerde geringschatting. Vaak heeft men den stijl van Anatole France met dien van Voltaire vergeleken en niet ten onrechte — maar wij voor ons zien toch een inniger overeenkomst met den stijl van Pierre Bayle. Beiden hebben ze die ,,douceur", dat fluweelig-ingehoudene, d.w.z. France bijna altijd, Bayle niet steeds — waarnaast de stijl van Voltaire zich droger en schrijnender vertoont. In Bayle's ,,Nouvelles de la République des Lettres" kan men volzinnen vinden, die door Anatole France zoo in hun geheel konden zijn overgenomen. Beiden is het agressieve van Voltaire vreemd — Bayle omdat hij aan actief optreden tegen bestaande instellingen nog niet toe — Anatole France omdat hij het ,,te boven" is.

Voor den aldus ingestelden ,,humorist" verschijnt Prometheus noodzakelijkerwijs als een dwaas, Prometheus, die het leven forceeren wil; die aan 's levens harmonische tegenwegen-

552