Prometheus

was op zichzelf rechtmatig) en de gemoedstoestand van hen die ze stelden, en die geen rechtvaardigheid en geen vrijheid en geen redelijkheid, maar macht beoogden, en wraak, en vergelding en vooral de glorie van ,,De Partij", die tegelijk hun eigen glorie beduidde, zonder recht te weten waartoe.

En in dit verband is de vergissing dubbel verklaarbaar, omdat het moderne socialisme heet te zijn voortgekomen uit het oude gevoelssocialisme. Inderdaad ié het er uit voortgekomen, zooals de Kerk uit het Geloof — door van het geloof te vervreemden en tot het tegendeel ervan te worden.

Het verschil tusschen het oude gevoelssocialisme en het moderne ,,wetenschappelijke socialisme" ligt opgesloten in het verschil tusschen de individualistisch-pantheïstische formule ,,Vrijheid, Gelijkheid, Broederschap" en de collectivistische formule ,,Proletariërs aller landen, vereenigt U", op den basis van klasse-antagonisme.

De overgang van het een tot het ander beteekent niet minder dan de overgang van een rechtseisch tot een machtseisch, van den wijden droom eener betere en gelukkiger menschheid, waartoe de persoonlijke volmaking een niet geringe factor zal moeten zijn — naar het plan eener veranderde productie en daarmee samenhangende ,,economische verhouding", waarvan het tot stand komen ,,historisch-noodzakelijk" heet, waaraan dus het individu door zijn persoonlijke gedragingen niets verhaasten en niets vertragen kan, maar die, niettemin — zonderlinge tegenstrijdigheid — door de strijdbare massa bevochten moet worden ten voordeele van een bepaalde groep, hun eigen groep.

Dat dit hemelsbreede onderscheid inmiddels toch maar niet werd en wordt opgemerkt, is uit vele opzichten verklaarbaar, en in het algemeen reeds uit de onfilosofische, positief-weten-schappelijke gezindheid van den tijd. Het geschil tusschen Saint-Simon en Auguste Comte, kan, zeiden we, ruim opgevat, gelden als een symbool van het verschil tusschen de oude romantisch-filosofische en de nieuwe positivistische periode: Saint-Simon eischte ook voor Plato een tempel in zijn toekomststaat, maar Comte, smadelijk gewagend van Plato's „rêveries dangereuses et inutiles" wilde slechts Aristoteles zijn tempel gunnen. En de geest van Comte overwon en het geslacht dat na 1840 opkwam, haalde den Plato-tempel omver, boven de poort waar

547