Prometheus

voor wat werkelijk tusschen mensch en mensch overeenkomt en verschil uitmaakt, anderzijds het collectieve distinctieinstinct, dat steeds streeft naar zoo scherp mogelijke verschillen tusschen eigen en andermans collectiviteit, om de redelooze en willekeurige splitsing in nationale collectiviteiten een natuurlijk, redelijk, noodwendig aanzien te geven. Bij al dat praten over ,,onzen volksaard" hebben willekeur en fantasie — en vooral ,,les besoins de la cause" — zóózeer vrij spel, dat men, telde men de in verschillende geschriften opgesomde ,,Hollandsche karaktertrekken" bijeen, tot de conclusie zou komen, dat de Hollander (en de Engelschman en de Fransch-man en elk ander ,,man") alle mogelijke menschelijke eigenschappen bezit, wat ook inderdaad zoo is, maar wat degenen, die over een bij zonderen Hollandschen Volksaard oreeren, juist niet bedoelen! Reeds een oppervlakkige vergelijking tusschen de belangrijke producten der moderne Europeesche letterkunde, toont, dat de ,,nationale verschillen" bij de groote eeuwig-menschelijke drijfveeren en conflicten als een kaarsje zijn bij de zon. Op dat kaarsje echter staren al degenen zich blind, die voor het zonlicht van het redelijk inzicht gesloten zijn.

Dezelfde drang nu om de in nog hooger mate ongegronde, de volkomen fictieve verdeeling in klassen en de tot beperkte doeleinden ondernomen ,,klassestrijd" als een (wetenschappe-lijk-vastgestelde) realiteit en noodwendigheid voor te stellen, inspireert den socialist zijn fantasieën over een speciaal ,,proletarisch rechtsgevoel", een proletarisch bewustzijn, ja, een complete „proletarische psyche", en, evenals de „volksaard"-fantasten, borduurt hij op zijn fictie alles wat het oogenblik eischt en wat den flauwsten schijn van aannemelijkheid vertoont. Als den ouden theologen, is het dezen modernen theologen slechts om „rechtzinnige" conclusies, niet om zuivere bewijsvoeringen te doen.

Tot in de kleinste bijzonderheden laat zich de overeenkomst tusschen de oude nationale en de moderne internationale collectiviteit uit deze beide hoofdpunten doortrekken. We zeiden indertijd, dat de „verstarring" van gedachte tot dogma zich o. a. aan ons voordoet als een verwarring van middel en doel: de primitief-Christelijke gemeenschap is een vereeniging van

544