Prometheus

Van Goghen of M.arissen of Israëlsen. Dit laat zich niet denken, maar in de wijsbegeerte, die door den aard van haar individueel-creatieve werkzaamheid de kunst zooveel nader staat dan de wetenschap, zooals reeds Sokrates heeft opgemerkt, kende de afgeloopen periode geen hooger streven dan zich zoo goed (dat is zoo geleerd) mogelijk te adapteeren aaö wat anderen als hun innerlijke waarheid hebben beleefd en gecreëerd, en dit wijst er wel op in welke mate de echte filosofische geest en de echte wijsbegeerte, als begeerte naar wijsheid, in het moderne wetenschappelijke dogmatisme verloren is gegaan.

Het klimmend overwicht van dien positivistischen geest na en reeds gedurende de Romantiek doet zich natuurlijk ook in de litteratuur zeer sterk gevoelen. Terwijl voor Hebbel het eenig-belangrijke, het eenig-reëele is de openbaring van de Idee in Mensch en Menschheid, terwijl hij alle dingen ziet als phenomeen van dat Eene, verkondigt reeds Stendhal (o.a. in ״de 1'Amour") den lof van de „psychologie cérébrale" en van de „anatomie comparée" als de sleutel tot alle innerlijke raadselen. „C'est a 1'anatomie comparée que nous devons demander les plus importantes révélations sur nous mêmes." Ook bij Balzac stoot men telkens op de wonderbaarlijkste fantasieën op het gebied van „causes et effets".

Hebbel schept menschen uit de synthetische Idee. Hij weet het nog niet zoozeer, maar hij gevoelt toch, hoe de eindelooze verscheidenheid van menschelijke daden en aandoeningen te herleiden zou zijn tot de werkingen van het eeuwig, elementair conflict in de tegen-zichzelf-gekeerde Eenheid. „Es ist erstaunlich, wie weit man alle menschlichen Triebe auf einen einzigen zurückführen kann", zegt hij ergens in een zijner dagboeken. Elders heet hij den dichter, den representant van de Wereldziel en eischt dienovereenkomstig, dat een gedicht „Individuell und sogleich allgemein" zal wezen. Algemeen wil dan zeggen: vertolkend wat de dichter van de Wereldziel in zich heeft verstaan, dat is dus: 's dichters wereldbeschouwing, zijn immanent dogma. Het in dien zin wijsgeerig gedicht is dus niet egocentrisch of wel laag-subjectief — want de „lagere" subjectiviteit van de lyriek heeft Hebbel juist nimmer gewild — het is evenmin zoogenaamd-objectief, het is individualistisch, dat is: hoog-

528