Prometheus

les bornes qui séparent la justice d'avec 1'injustice et qu'il confond le vice avec la vertu". En de vierde: ,,qu'il fournit un prétexte très-plausible et très-raisonnable aux infidèles de ne laisser entrer aucun Chrétien dans leur pays et de les chasser de tous les lieux oü ils les trouvent". De zesde: ,,qu'il óte a la Religion Chrétienne un fort argument dont elle se sert contre le Mahométisme." De achtste ,,qu'il rend vaines les plaintes des premiers Chrétiens contre les persécutions Païennes..." Alsof ooit de woordvoerders van Kerken of Staten hebben geaarzeld, in anderen te laken en te straffen wat ze zelf naar hartelust doen — alsof ze er zich dus over behoeven te bekommeren aan welke pretexten ze de Heidenen helpen, of welke argumenten ze den Mohammedanen in handen spelen — en alsof ze zich dus ooit op een redelijk standpunt tegenover de tegen hen gekeerde ,,persécutions Païennes" zullen plaatsen 1 Altijd hetzelfde misverstand: het individu, dat dé behoefte aan een redelijk richtsnoer, een logischen grondslag tot zijn daden behoeft en maar niet wil begrijpen, dat de collectiviteiten — en dus ook weer alle individuen, voor zoover ze daarin opgaan — zich om het redelijke en het logische volstrekt niet bekommeren, want niet bekommeren mogen, daar in de redeloosheid ons aller bestaansvoorwaarde ligt.

Op dezelfde gronden verbaast en bedroeft Bayle zich dan ook, dat alle Kerken (en andere organisaties, als ,,Vaderlanden" en politieke groepen) haar leden een vergrijp tegen de organisatie, (twijfel, ketterij of verraad, of ,,gebrek aan solidariteit") zooveel zwaarder aanrekenen dan eenig moreel vergrijp. Naar hun leven, niet naar hun leer, naar hun zedelijk gehalte, niet naar hun rechtzinnigheid wil hij de menschen beoordeeld hebben. En in wezen is dit reeds weer een individualistische aanslag op dogmatieke strafwetten en uniforme tuchtmaatregelen. Bayle zelf was uiteraard een slecht partijganger — die zijn geloofsgenooten menig hard woord te hooren gaf over hun redeloos en kinderachtig tieren en lasteren tegen het Katholicisme. Zoo goed als in ,,De Waarheid" geloofde hij in ,,De Zedelijkheid" — maar een dwang-zedelijkheid was voor zijn oordeel even waardeloos als een dwang-waarheid. Beter eerlijk een ,,dwaalleer" aan te hangen, dan rechtzinnigheid te veinzen — beter ter goeder trouw verkeerdheden te be

334