Prometheus

eigen rol te vervullen — nog niet zonder tegenweer zich in dienst stelt van dat overheerschende moeten, van dat blinde gelooven —; de innerlijke strijd in Descartes is een getuigenis, dat diezelfde intelligentie, bestemd om in Spinoza en Kant weer te worden vrijgemaakt, zich niet langer zonder tegenweer onderschikt aan datzelfde nog immer overheerschende moeten. Maar in beiden — gene geboren een kwart-eeuw na de groote vergadering van Nicsea, de eerste bevestiging van het Katholicisme als oppermachtige organisatie, deze gestorven een kwart eeuw voor de opheffing van het Edict van Nantes, de laatste bevestiging van het Katholicisme als zoodanig, komt de stelligheid den twijfel, het bouwend geloof de opheffende intelligentie te boven, omdat het eerste in beiden het onuitroeibare, het on-wrikbaar-ingeschapene is.

Descartes behoort tot de ,,moderne wereld", tot de achttiende eeuw, omdat hij den twijfel belijdt en van den twijfel uitgaat — hij behoort tot de oude wereld, tot de zeventiende eeuw, omdat hem de twijfel nog zoo bitter is, zóó bitter als hij Augustinus was, die een innerlijk ,,onderzoek" zou gaan instellen naar den oorsprong van het Kwaad, naar den vrijen wil en vooraf God smeekte hem er voor te behoeden, dat hij twijfelen zou aan bepaalde vaststaande leerstelligheden.

Hobbes gaat uit van de vrijheid — ,,de mensch is vrij geboren" — en concludeert tot de gebondenheid, Descartes gaat uit van van den twijfel en mondt uit in de meest leerstellige stelligheid. En zooals Hobbes zich bedient van de fictie der ,,con-tractueele verplichtingen", zoo bedient zich Descartes van de theorie der ,,ingeschapen ideeën", welke in haar alge-meene toepassing evenzeer een fictie is. Ook Augustinus hecht aan de ,,ingeschapen ideeën", aan het in het ,,geheugen" voor-handene, die algemeene bewijskracht — ook voor hem is alle kennen, is alle leeren herinnering en wel: geordende herinnering, en het woord dat aan Descartes' naam onverbrekelijk verbonden is: „cogitare" beteekent voor en volgens Augustinus (tiende boek, elfde hoofdstuk) dan ook: te zamen brengen. En ook daarin is de methode volkomen logisch, de conclusie — dat het aldus in eigen wezen opgespoorde voor altijd en voor elkeen ,,De Waarheid" zou kunnen, ja zelfs moeten zijn — volkomen absurd.

313