Prometheus

De redelooze in de collectiviteit stelt die vraag niet, daar voor hem ,,wet" samenvalt met ,,recht" en hij dus geen wetten ,,slecht" kan achten.

De fanatische hervormer stelt ze eigenlijk evenmin, voor hem spreekt het vanzelf dat een wet, eenmaal als slecht erkend, niet meer wordt gehoorzaamd.

De Grieken hebben in ,,Antigone" de kwestie scherp gesteld — en zoo er iets het Grieksche denken als hoog-ont-wikkeld, als scherp-onderscheidend kenmerkt, dan is het zeker dit vermogen om de collectiviteit in haar grondslagen te begrijpen en te critiseeren zonder haar nochtans aan te vallen en te verwerpen. De oude mannen in Athene prezen zich na een voorstelling van ,,Antigone" gelukkig, dat ze Antigone's rechters niet behoeften te zijn, niet behoefden te richten in de zaak van haar, die ,,aardsche" wetten vertrad, om ,,goddelijke" te volgen. En ze vergaten dat het leven voortdurend ,,Antigone" produceert en anderen forceert, haar rechter te zijn, zonder dat ontkomen mogelijk is, zonder dat ,,non liquet" baat.

Dan kwam het Christelijk individualisme, dat de ,,slechte wet" zonder voorbehoud verwierp. Wat gebruik en misbruik er ook door machthebbers en machtaanbidders van het ,,Geef den keizer..." is gemaakt — dit verandert niets aan den on-maatschappelijken Geest van het Evangelie, 't welk juist hen zalig spreekt, die door de menschen worden vervolgd en gesmaad „liegend belasterd om Mijnentwil."

En daarna de Middeleeuwsche mensch, die ten opzichte van de „wet" geen goed en geen slecht onderscheidde — maar gehoorzaamde zonder voorbehoud — en op hem volgde de Renaissance-mensch, die zijn eigen Ik zocht uit te leven, onbekommerd om de collectiviteit en hare wetten, goede of slechte.

De verbinding van critiek jegens, en inzicht in het noodzakelijke en dus rechtmatige van de collectiviteit en haar dwang ontmoeten we, wat West-Europa betreft, ten aller-eersten male in Spinoza's geest. Maar hem, den zeventiende-eeuwer, kan ten slotte een „non-liquet" niet blijvend bevredigen. Het verlangen zijns tijds naar stelligheid, naar innerlijke „rust" - zoo duidelijk merkbaar ook in zijn „Ethica"

309