Prometheus

soldaat als nuttig, maar geenszins als verheven aanmerkt, treedt overal in de Renaissance aan den dag. De latere en vroegere Humanistische litteratuur, (denken we aan Thomas Morus' ״Utopia") is anti-militaristisch en de Italiaansche Republieken gedurende de Renaissance waren de eerste, die huurtroepen in hun dienst hadden.

Het spreekt vanzelf dat in dit verband ook bi; de beoordeeling der personen alleen de waarde als mensch, niet de maatschappelijke waarde van geboorte, rang, bezit en titel gewicht in de schaal legt. Individualisme is democratisch.

In het nationale, maatschappelijke O. T. staat de rijkdom, als distinctie, zeer hoog aangeschreven — in het individualistische N. T. beduidt deze niets meer, het echte Christendom is democratisch; de Middeleeuwsche wereld is dan weer geheel en al gebaseerd op standsonderscheidingen, de Renaissance is opnieuw democratisch, de zeventiende eeuw kras-aristocratisch, naar we zullen zien — dan komt het achttiende-eeuwsche, eindelijk-volgroeide individualisme, sterk-democratisch, en daarna, na de Revolutie, een poging tot herstel van een maatschappij naar Middeleeuwschen snit met dan ook weer onmiddellijk de exaltatie voor den krijgsheld en de herleving van den ridderroman 1 Het spreekt vanzelf dat we dit alles te zijner tijd uitvoerig bespreken zullen.

Individualisme is dus democratisch — het onderscheidt de menschen aanvankelijk naar hunne verdiensten om ten slotte die onderscheidingen dan weer op te heffen in de Eenheid, waar „verdienste" en „tekort" tezamenvallen — het is ook cosmopolitisch. Landsgrenzen zijn evenzeer kunstmatig dogmatiek als standsgrenzen — de critische rede aanvaardt ze niet. In het O. T. is sprake van een ,,uitverkoren volk" — ongeacht de waarde der samenstellende individuen, zoo ze maar „kinderen Israëls" zijn — in het N. T. is slechts sprake van ,,uitverkorenen" — personen, op de basis van hun zedelijk gehalte.

Waar menschen elkaar in „geest en waarheid" zoeken, kunnen landsgrenzen ze niet scheiden. De droom eener republiek van geleerden en geletterden is de droom van het Humanisme, van Poggio, van Melanchton en van Erasmus. Het zal later ook de droom van Lessing en zijn geestgenooten zijn. Individualisme is cosmopolitisme, Dante's uitlating „de heele wereld

Prometheus 10 139