Prometheus

nen" een gelukzalig dartelen in een Paradijs, het genot van een Eeuwig Leven — hoe zou dan de Middeleeuwer, de Zeventien-de-eeuwer, zich ooit kunnen verzaden aan het schouwspel van Satans smarten en vernederingen 1 Zijn Godheid, de Volksgod, die zijn zaakjes opknapt, en niets doet, dan tot persoonlijke genoegdoening van Zijn ,,uitverkorenen", bereidt hem dagelijks de zuiverste voldoening van zijn wrokl Hij zit erbij en geniet, zooals de — ook altijd brave en schuldelooze — schellinkjesklant in de komedie, wanneer de Verrader zijn loon krijgt. De denkende in de stalles herkent allicht èn in ,,Satan" èn in den ,,Verrader"de trekken van zijn eigen wezen, zoo niet onmiddellijk die van zijn eigen persoonlijkheid. Van dien aard was en is het succes van het Christelijke duivelsdrama, en om die reden zijn dan Milton en Klopstock, ondanks alle (half-nationalis-tische) pogingen van ,,litteraire fijnproevers", niet te redden voor hen die ten eeuwigen dage ,,Hamlet" en ,,Faust" zullen lezen.

Doch diezelfde afgrijselijke duivel — want zelfs geen lichamelijke schoonheid, als Milton zijn Satan toebedeelde, mag in het hart van den Middeleeuwschen toeschouwer een glimp van sympathie ontstekenl — dat monster in beestenvellen, sluw en slecht, kan door den onwetenden boer, door den nederigen poorter overwonnen en verslagen worden — niet echter door zijn eigen kracht, uit zijn eigen deugd, maar door het teeken des Kruises, dat wil zeggen: het symbool van de Kerk, van de collectiviteit, het symbool van de Autoriteit. Daardoor en daarvoor alleen, maar daarvoor ook altijd, wijkt elke demon terug - maar persoonlijk is geen mensch tegen hem opwassen.

Wie eenigszins nader met den geest dier Middeleeuwsche spelen bekend is, ziet zeer duidelijk en onmiskenbaar de tendentie, om het natuurlijk menschelijk oordeel (onderscheidingsvermogen, dat critisch vermogen isl) in discrediet te brengen. De duivel immers is niet alleen kwaadaardig, maar ook slim, vol van het listigst overleg, waarin <le toeschouwer hem niettemin altijd opnieuw, door den minsten wenk van een onnoozelen heilige, ziet falen. Zoo wordt in des duivels list tegelijk het menschelijk overleg en het persoonlijk oordeel als onvoldoende en ontoereikend gedemonstreerd en de moraal is dan altijd weer:

122