Het Jonas Daniel Meijerplein

WIJKENDE HORIZON

De emancipatie der Joden in Nederland, tegen het eind van de 18e eeuw in officiële documenten en formuleringen neergelegd, bracht in de structuur der Joden een ingrijpende wijziging. Aldus kan ieder terugvinden in handboeken, leerboekjes en artikelen, die zich met de historie der Joden in de lage landen occuperen. Hieraan zou op zichzelf weinig toe te voegen zijn, als niet juist deze structuurwijziging aanleiding heeft gegeven tot zeer vele misverstanden. Tekenen wij hier slechts aan, dat de emancipatie der Joden historisch alleen maar mag worden beschouwd als de sociale tegenkant van de in wezen dieper in het Joodse leven ingrijpende Aufklärung, waarvan de belangrijkste gangmaker Moses Mendelssohn tot ver in de 19e eeuw ook in Amsterdam een enorme invloed heeft uitgeoefend. In zekere zin was en bleef de hoofdstad van Nederland gedurende tal van jaren een centrum bij uitnemendheid van de Mendelssohniaanse propaganda.

Daarnaast mogen wij aandacht vragen voor het feit, dat de zogeheten „burgerlijke gelijkstelling” der Joden werd doorgezet tegen de zin van belangrijke groeperingen der niet-Joodse, doch ook der Joodse bevolking. De beide tegenwerkende krachten, die hier vooral naar voren treden, kunnen als bepalend worden geacht voor de gehele galoeth-geschiedenis van het Joodse volk. Enerzijds verschijnt daar de conserverende kracht van het antisemitisme, door Herzl pregnant geformuleerd in zijn „Der Feind macht uns zum Volk”. Aan de andere kant bleken omstreeks 1800 er nog voldoende positieve krachten in de Joodse massa’s aanwezig, om argwaan te voeden tegenover de verworvenheden van een nieuw tijdsbeeld, dat zó ingrijpend scheen, als de periode der Aufklärung inderdaad was en meer en meer zou blijken. En hoezeer de formuleringen op papier geleidelijk ook gerealiseerd werden, onder de oppervlakte werkten eeuwenoude krachten voort,

79-