Het Jonas Daniel Meijerplein

JOODSE VROOMHEID

Tegen het woord „vroomheid” is in Joodse kring dikwijls bezwaar aangetekend. Anderen hebben het verdedigd, en dan vaak terecht met een beroep op het legale bestaan van wat wij zouden kunnen noemen: Joods piëtisme. De Jeruzalemse arts M. J. Premsela, kenner en liefhebber vooral van de religieuze gebruiken in het Amsterdam van vóór de Tweede Wereldoorlog heeft in een treffend artikel over Jom Kippoer Katan een karakteristiek gegeven van het Amsterdams-Joods piëtisme, dat stoelt op een eeuwenoude Joodse mystiek, die in het Amsterdam van de vorige eeuw nog tal van beoefenaren kende en die zelfs in onze eeuw nog niet geheel verdwenen was. Critische analyse van het poëtische jeugdwerk van Jacob Israël de Haan kan dit zonneklaar bewijzen. Ook deze gecompliceerde dichterfiguur kende uit eigen ervaringen van het ouderlijk huis (doch dan uitsluitend door zijn moeder) de laatste uitlopers van een niet eens zo onbelangrijke mystieke stroming te Amsterdam, die teruggaat op de beroemde kring van Safed uit de 16e eeuw. Tot zeer lang handhaafde de liturgie in onze hoofdstad de duidelijke resten hiervan. En vooral op de zogeheten „Kleine Verzoendag” kwam het piëtisme tot uiting.

Premsela heeft de stemming uit eigen ervaring en ontroering zo voortreffelijk weergegeven, dat wij niet beter kunnen doen dan hem te volgen. Hij schrijft:

„In een tijd, dat uit de Amsterdamse synagogen reeds ieder spoor van „hitlahawoet”¹) en „dewekoeth”²) verdwenen was - uitgezonderd misschien de stemming van Tefillath Neïlah op Jom ha-Kippoeriem³) - bestond er nog altijd één dienst, die een

110

¹

*) Hitlahawoet = religieuze extase.

²

) Dewekoet = „binding”, in technische zin: binding met het hogere, geestelijke concentratie.

³

) Tefillath Neilah = Slotgebed op Jom ha-Kippoeriem = Grote Verzoendag.