De zoon van een gazzen

Hans laat je vriendelijk groeten en ik wensch je geluk en voorspoed op alle wegen.

Joop

Het is hier de plaats nader in te gaan op de maatschappelijke bewogenheid van Jacob Israël de Haan, deze centrale factor in het wederkerig contact. Het schijnt niet meer dan normaal, dat deze Joodse jongen uit de jaren 1895-1900 (met zijn wel zeer speciale achtergronden) de richting van het socialisme ingedreven werd. Maar dit socialisme had voor hem - zoals wij zagen - verschillende kanten. Betekende de overgang naar het marxisme ook en vooral de breuk met het oude Jodendom, daarnaast vertegenwoordigde de toenmalige S.D.A.P. voor hem een vooruitstrevend milieu van hemelbestormers, bij wie hij zich thuis voelde. De botsing met de Partij om Pijpelijntjes zou hem wel anders leren.

De jaren na de spoorwegstakingen van 1903 bleken van beslissende betekenis voor een arbeiderspartij, die zich vrij snel in reformistische zin evolueerde. Troelstra en zijn volgelingen gingen - naar de formulering van Rüter - de weg naar de werkelijkheid verder en bewuster op. De utopistische en romantische illusies van vroeger vervaagden snel tot schimmige mythen. Het zou niet lang meer duren of de hagiografieën van Vliegen en vooral Troelstra zouden een officieel geschiedbeeld vastleggen, dat van de oorspronkelijke Genesis niets meer scheen te weten en in elk geval ver na Exodus begon.

Ergens voorvoelde Jacob Israël de Haan deze ontwikkeling. Zij bleef hem zijn leven lang hinderen. Deels uit onzuivere affecten jegens zijn vijanden uit 1904 - niet minder echter, omdat hij na zijn royement uit de Partij, so-ciaal-politiek dakloos was geworden. Waar moest hij heen met de rasechte rachmones-gevoelens, die het gevoelsleven beheersten van een jongen uit dat milieu 1

Daar kwam nog bij, dat zijn onderwijzerspraktijk hem bij voortduring confronteerde met de noden van het proletariaat, vooral te Amsterdam. Zijn brieven staan er vol van. Noemde zijn vader hem niet ‘Der schooiren heul’?

Allerlei briefjes krijg je. Laatst een van ’n moeder dat ze haar zoon voor ‘koolrapenbroekie’ scholden. Zoo was de kleur van die broeken dat ze ’t hoogerop zou zoeken als de meester daar geen end aan maakte. Dat lijkt nou wel erg grappig maar zoo’n verdrietige onbeschaafdheid is toch ’n bewijs, dat er in Amsterdam iets erg ellendigs is. Honger hebben ze gewoonlijk minder dan ik eerst dacht, maar ze eten soms erg vreemd. Geloof me,

126