Martelgang of cirkelgang (over Da Costa) (zw)

ring, wat ook vall’! behoud, wat ook verander!” „O Wachter! welk een dag wordt aan de kim bewacht?” Vraagtekens, doch nog meer zijn talloze uitroeptekens bewijzen zijn hooggestemde onrust. Een toekomstverwachting kan niet zo maar uitgeschreven worden in adaequate termen. Romeinen VIII bezielt deze letterlijke Paulus, die trouwens altijd Saulus wilde blijven. „Want ik houd het daarvoor, dat het lijden dezes tegenwoordi-gen tijds niet is te waarderen tegen de heerlijkheid, die aan ons geopenbaard zal worden.” Barensweeën van de Messias: chewle masjieach.

Alle elementen van het Joodse Messianisme komen onbewust in deze begnadigde ,.am-haarets” 164) te voorschijn. Waar had hij dat geleerd? Niet bij Cohen d’Azevedo, niet in de Snoge, niet in het ouderlijk huis. Een Jodendomsgenie, een van die eigenaardige verschijningen, die in de chassidische verhalen zo dikwijls voorkomen. Een „tinnok sjemisbe been hagojiem”, een kind, gevangen onder de niet-Joden dat niet de gebeden kan zeggen, laat staan begrijpen in de eeuwenoude Hebreeuwse klanken en dat dan plotseling op een herdersfluit blaast, schril en schel — zo maar op de Grote Verzoendag in de Synagoge. De Gemeente is vertoornd. Maar de grote Rebbe zegt: onze gebeden worden slechts verhoord door dit oneffen geluid.

Isaac wil het einde berekenen. Hij heeft dat inderdaad gedaan. In zijn nalatenschap werd een merkwaardig 18e eeuws manu-scriptje gevonden De Groote Goddelijke Verborgenthijt. 165) Het zijn berekeningen, die allemaal uitkomen op 1750.

Hij onderscheidt de vier wereldrijken en leeft nog in de periodisering naar de vier grote machten. Zelf een kind van het Romeinse, voor wie 1806 een realiteit uitmaakte. Wie daalt, zonder een gevoel van wetenschappelijke onbehagelijkheid op zijn minst, naar de vroege 19e eeuw, om mensen als Da Costa en De Clercq in hun jeugd aan te voelen. Zijn de vroegtwintigste-eeuwers voor de meesten onzer al niet ongrijpbaar, omdat wij — lezende hun geschriften — niet meer de nuanceringen kunnen aanvoelen van hun droomleven en hun kinderperspectieven. Wie doorvoelt werkelijk en restloos de Socialisten vóór 1903 ? De dichters uit de school van Verwey?

Isaac geloofde op het voetspoor der klassieke Joodse Geschiedenisfilosofie, dat na het vierde rijk, dat van EdomRome de

164.    Am ha’arets = onwetende (eig. volk van het land).

165.    Een ander manuscript, zie Cat. I, 580.

103